Zonder uitzendkracht geen bijstand

De invoering èn uitvoering van de vernieuwde Bijstandswet verloopt uitermate stroef. Ambtenaren worden ziek of overspannen, uitzendkrachten nemen hun werk deels over. “Ik kreeg weer een die van toeten noch blazen wist.”

DEN BOSCH, 5 FEBR. “Kijk, je steekt je chipkaart erin en de computer zoekt een geschikte vacature, eventueel met een advies over een bijscholingscursus.” D. Vrauwdêunt drukt op het touch-screen; de vacaturebank verandert in een straatbeeld. De computer geeft nu de kortste route aan van deze 'Sociale Dienst van de Toekomst' naar het dichtstbijzijnde arbeidsbureau. “Via dit scherm en een videocamera kan iemand uit een kleine gemeente op het platteland in verbinding komen met een bijstandsloket in een grote stad.”

Vrauwdêunt is directeur van de Landelijke Veranderingsorganisatie (LVO). Tot 1 oktober moet deze organisatie sociale diensten helpen de ingrijpende veranderingen in de Bijstandswet door te voeren. De 'Sociale Dienst van de Toekomst' aan de Utopialaan in Den Bosch toont chipkaarten, touch screen en een uitkeringsgerechtigde die zijn bijstand via Internet aanvraagt. Maar vlekkeloos verloopt dat nog niet. De sociale dienst in den lande worstelt nog met het nieuwe computersysteem, soms wisselt een aanvraag zeventien keer van bureau en af en toe raken giro-afschriften van uitkeringsgerechtigden zoek.

Strenger is het sleutelwoord van de nieuwe wet. Mensen zònder recht op een uitkering moeten de bijstand uit en mensen mèt recht op een uitkering moeten zo snel mogelijk richting baan worden geloodst. “Want”, zei Vrauwdêunt voor de invoering van de vernieuwe wet, “een samenleving kan zich niet permitteren dat 500.000 mensen blijvend aan de kant worden gezet”.

Maar hulp bij het vinden van een baan geven de sociale diensten nog maar nauwelijks, erkende directeur P. Lemmen van Divosa, de vereniging van directeuren van alle sociale diensten afgelopen december. Herman Hendriksze uit het Noordhollandse Hoofddorp zit al jaren in de bijstand. “De ambtenaar zegt: u moet solliciteren. Dan knip ik een paar advertenties uit de krant, schrijf maar een briefje en lever ik de kopieën in bij de sociale dienst. Is dat begeleiding?”. De gemeente Haarlemmermeer telde vorig jaar 1.650 bijstandsgerechtigden. Daarvan werden 350 mensen aan betaald werk geholpen.

De verontrustende berichten uit de praktijk hebben tot de hoorzittingen in de Tweede Kamer geleid. Ze worden deze week gehouden, onder aanvoering van de oppostitiepartijen CDA en GroenLinks. De sociale diensten mogen zelf vertellen waarom ze het werk niet meer aan kunnen. Een aantal sociale diensten heeft inmiddels uitstel gekregen. Bij deze diensten gaan de veranderingen in de wet, die vorig jaar al voor de 'nieuwe gevallen' gold en op 1 januari voor àlle bijstandsgerechtigden had moeten gelden, pas over enkele maanden in.

In Hoofddorp zagen de mensen met een uitkering de ingrepen met leedwezen aan. Er werd ineens aan het eind van de maand uitgekeerd in plaats van aan het begin, het vakantiegeld kwam te laat en de ambtenaren raakten ziek of overspannen, zegt Hendriksze. “Dan kreeg ik weer iemand van het uitzendbureau die van toeten noch blazen weet, een spoedcursus heeft gedaan, maar wel mijn girootjes moet zien.”

Dat inzetten van uitzendkrachten gebeurt volgens directeur Vrauwdêunt van de LVO op grote schaal. “Ik schat zo'n duizend mensen”. Directeur J. Wareewig van het gespecialiseerde uitzendbureau Societas spreekt van een explosieve groei. Hij detacheerde vorig jaar twee keer zo veel mensen die zich bezighouden met de zogenoemde heronderzoeken, onder meer bedoeld om mensen weer aan het werk te krijgen en fraude te bestrijden. Vrauwdêunt concludeert dat de sociale diensten het werk zelf niet meer aan kunnen.

Efficiënter werken ligt voor de hand, meent de LVO-directeur. “Maar de nieuwe wet is nu al ongelooflijk ouderwets. Zij gaat totaal voorbij aan de dynamiek in de bestanden van de sociale diensten.” De mensen die dan weer wel en dan weer niet in de bijstand zitten, bijvoorbeeld. Of de mensen met een gedeeltelijke uitkering, omdat ze een paar uur in de week werken. “Iemand die een uitkering heeft, even werkt en daarna terugkomt in de bijstand moet opnieuw door die hele papieren mallemolen.”

De 'Sociale dienst van de Toekomst' zou dat overbodig maken. Als er al formulieren moeten worden ingevuld, kan de aanvrager van een bijstandsuitkering dit thuis doen - via Internet. Is een computer te duur, dan staan her en der in de gemeente van de toekomst wel 'computerzuilen'.

De aanvrager zal zich via een zogenoemde chipkaart moeten identificeren. Vervolgens kan hij via het scherm met de medewerker van de sociale dienst over zijn uitkering soebatten. Die 'consulent' kijkt en passant ook in een nationale vacaturebank. En tenslotte wordt de uitkering op de chipkaart 'geladen'. Uit de gegevens op de chipkaart kan ook blijken dat de cliënt eerst wat aan zijn schulden moet doen. Maar de privacy dan? “Wat dacht u van alle kopietjes van bankafschriften die nu bij de sociale dienst rondslingeren”, vraagt Vrauwdêunt.

De techniek is klaar voor de sociale dienst van de toekomst. Nu de overheid nog, meent de directeur. “Het rijk en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten werken als de KNVB. Het beleid van de KNVB is voor Ajax hetzelfde als voor Excelsior. Rijk en VNG behandelen de sociale dienst van Amsterdam eender als die van Boertange. One size fits all is het credo.”

Herman Hendriksze uit Hoofddorp weet minder van al die nieuwe techniek. Hij pleit gewoon voor meer 'gezond verstand'. Gisteravond nog klaagde een jongeman over een korting van 160 gulden op zijn uitkering. De man had niet gesolliciteerd. “Ik zeg tegen hem, je hebt toch een gezond lijf en een paar kolenschoppen van handen? Waarom ga je niet aan het werk? Maar ja, hij verkeert in psychische problemen, zijn moeder is net dood. Dan zegt de sociale dienst niet: zullen we eens kijken op de bloemenveiling, daar kan iedereen terecht. Nee, dan korten ze zo'n jongen.”