Oude reflexen herleven in huidig Europa

ROTTERDAM, 1 FEBR. Is de diplomatie rationeel of wordt zij bepaald door reflexen? De Amerikaanse hoogleraar internationale betrekkingen Holsti deed eens onderzoek naar de reactie van John Foster Dulles, minister van Buitenlandse Zaken van de Verenigde Staten tussen 1953 en 1959, op toenaderingspogingen van de Sovjet-Unie.

Holsti's conclusie was onthutsend: Foster Dulles wantrouwde de Sovjet-Unie zo erg dat er geen manier was waarop Moskou die afstand had kunnen overbruggen.

Als de Sovjet-Unie met een voorstel tot ontwapening kwam, was Dulles' enige reactie dat “Moskou wel iets in zijn schild moest voeren”. Vriendelijke Sovjet-woorden aan het adres van Washingtons Europese bondgenoten werden steevast gezien als “pogingen om de Atlantische Alliantie te ondermijnen”. Foster Dulles zat opgesloten in een mentale gevangenis van wantrouwen, was Holsti's conclusie, en niets kon hem daaruit bevrijden: alom reflexen.

Ook binnen de Europese Unie was er deze week sprake van instinctmatige reacties, reflexen die vaak historisch zijn bepaald. Misschien het duidelijkste voorbeeld daarvan was de reactie in Frankrijk op het defensiepact tussen Parijs en Bonn. Opmerkingen van de Duitse minister van Defensie, Rühe, dat Frankrijk voor de eerste keer een document had getekend waarin de nucleaire defensie van de NAVO wordt gezien als het beslissende element en de Britse en Franse nucleaire machten als ondersteunende systemen, raakten een gevoelige historische snaar in Parijs.

Frankrijk dient aan het hoofd te staan van een Europese defensie-identiteit en, als dat niet lukt, in ieder geval zorg te dragen voor zijn eigen defensie, zo is de bijna instinctieve opvatting in Parijs. Elke schijn van 'uitverkoop' aan de NAVO kan, zeker sinds de tijd van De Gaulle op woedende reacties rekenen. Groot verschil met vroeger was wel dat de reflex nu vertolkt werd door de socialisten, en niet door de gaullisten.

Ook in Brussel, afgelopen maandag, op de vergadering van de ministers van Financiën van de Europese Unie, was er sprake van oude reflexen. De Nederlandse voorzitter, Zalm, kreeg een pleidooi van zijn Franse ambtgenoot Arthuis te horen voor harmonisatie van de belastingen binnen de Unie. Arthuis verwoordde de oude Franse reflex dat integratie slechts mogelijk is als vooraf een level playing field is gecreëerd zodat alle vormen van 'oneerlijke concurrentie' kunnen worden uitgebannen.

Het was die Franse reflex die maakte dat in de jaren vijftig bij de onderhandelingen over het Verdrag van Rome sociale harmonisatie hoog op de agenda kwam te staan. Nederland verdedigde toen de lijn dat beleidsconcurrentie nuttig is omdat zo 'de beste wint'. Ook Zalm koos begin deze week voor die welhaast Thatcheristische lijn. Het debat bevestigde opnieuw dat Nederland bij sociaal-economische onderwerpen, ondanks alle toenaderingspogingen richting Parijs van met name minister Van Mierlo, dichter bij de Angelsaksische oriëntatie staat dan bij de Franse.

Is het mogelijk zulke reflexen te veranderen? Onderzoek van onder anderen ook Holsti doet geloven dat 'leergedrag' mogelijk is, mits de verandering langzaam gebeurt en resultaten afwerpt. In die zin is de reactie van de Franse gaullisten op het pact met Duitsland misschien interessanter dan die van de socialisten. En dat het pact voor Frankrijk vruchten zal afwerpen staat nu al vast. Duitsland heeft immers toegezegd mee te willen betalen aan de ontwikkeling van twee spionagesatellieten. Bonn had die steun tot nog toe steeds afgehouden wegens geldgebrek.

Of Nederland bereid is zijn instinctieve reactie tegen een als al te excessief geziene neiging tot harmonisatie te overwinnen, is voorlopig nog een open vraag. De nieuwe secretaris-generaal van Algemene Zaken, Geelhoed, wijdde onlangs in het blad ESB nog lovende woorden aan een gezonde beleidsconcurrentie. Het debat over belastingharmonisatie is voorlopig nog niet afgesloten, zo verwachten waarnemers, maar zal ook zeker niet van de Europese agenda verdwijnen. Zal Nederland bereid zijn om, net als Frankrijk bij het defensiepact, oude reflexen ter discussie te stellen?