In afwezigheid Mandela; Zoeloe-leider even president Zuid-Afrika

JOHANNESBURG, 1 FEBR. Zuid-Afrika krijgt morgen een nieuwe president. Zoeloe-leider Mangosuthu Buthelezi, minister van Binnenlandse Zaken, mag zich twee dagen lang de hoogste baas van zijn land noemen, bij afwezigheid van Nelson Mandela en diens vice-president Thabo Mbeki.

Mandela kondigde de maatregel gisteren zelf aan in het parlement in Kaapstad. Er werd gelachen in de volksvertegenwoordiging toen Mandela de tijdelijke promotie van Buthelezi bekendmaakte. Sommige parlementsleden dachten even dat het om een grap ging; Buthelezi is, hoewel hij deel uitmaakt van de regering, een grote rivaal van Mandela's ANC en wordt bovendien wegens zijn grillige opvattingen lang niet altijd serieus genomen. Maar president Mandela prees de 68-jarige Buthelezi gisteren als “een bekwame en ervaren leider”. Zowel Mandela als Mbeki zal de komende twee dagen in Davos het Wereld Economische Forum bijwonen; de Zuidafrikaanse wet schrijft voor dat er altijd iemand moet achterblijven die zich president noemt.

De stap komt voor Buthelezi als een geschenk uit de hemel. Zijn Inkatha Vrijheidspartij (IFP) liep de afgelopen tijd grote averij op. In haar bolwerk, de provincie KwaZulu/Natal, woedt een hevige machtsstrijd tussen gematigden, die het ANC op regionaal niveau willen gedogen of ermee willen samenwerken en aan de andere kant de haviken die een confrontatie-politiek voorstaan met hun grote politieke tegenstrever. Een week geleden stapte de Inkatha-premier van KwaZulu/Natal, Frank Mdlalose op, officieel om gezondheidsredenen, in werkelijkheid omdat veel van zijn partijgenoten hem een te vriendelijke omgang met het ANC verweten.

Het vertrek van Mdlalose hangt mogelijk ook samen met een financieel schandaal rondom Inkatha. Deze week lekte uit dat de partij grote sommen geld heeft ontvangen van een illegaal goksyndicaat. Mdlalose was bezig met de voorbereiding voor het sluiten van 1.100 gokhuizen in de provincie en dat stuitte kennelijk op weerstand in eigen gelederen.

Welke rol Buthelezi, die doorgaans ver weg in Kaapstad of in Pretoria zit, bij dit alles heeft gespeeld is vooralsnog onduidelijk. Hij heeft toegegeven dat hij begin deze maand een aantal gokbazen heeft ontmoet, maar daarbij zou niet over bijdragen aan de partijkas zijn gesproken. Waarom Buthelezi een dergelijk rendez-vous dan hield liet hij in het midden.

Inkatha vreest dat de negatieve publiciteit in KwaZulu/Natal tot een daling van zijn populariteit zal leiden. Op nationaal niveau heeft Inkatha nooit nagelaten het ANC aan te vallen. “Het hele land leidt onder de zwakte, besluiteloosheid en ondoelmatigheid van de ANC-regering”, zei Buthelezi onlangs, daarbij voorbijgaand aan het feit dat in Pretoria een regering van ANC èn IFP zetelt.

Van de kant van het ANC kan de tijdelijke benoeming van Buthelezi worden uitgelegd als een verzoenend gebaar. De afgelopen jaren kwamen bij onderlinge vetes tussen ANC en IFP per slot van rekening 15.000 mensen om het leven en Mandela staat zich erop voor in zijn 'regenboognatie' een eenheid tot stand te brengen van alle rassen, stammen en gezindten.

Maar de manoeuvre past ook in het straatje van het ANC. Met een royaal gebaar speelt de partij de bal terug naar haar politieke tegenstanders. Buthelezi was alvast zeer verguld en zei gisteren “vol ontzag” te zijn over zijn benoeming. “Ik zal het in mij gestelde vertrouwen niet beschamen en bid tot de Heer dat er in de weinige uren dat ik de verantwoordelijkheid heb niets zal gebeuren.”