Het bestaansrecht van het Yves Ensemble

Concert: Ives Ensemble met Jaap Hoogstra, Hans Dagelet (spreekstemmen). Regie: Jos van Kan. Morton Feldman: Woorden en Muziek en Piano and String Quartet. Gehoord: 29/1 De IJsbreker Amsterdam. Herhalingen: 31/1 Theater Romein Leeuwarden, 2/2 Utrechtse School Utrecht, 9, 10/2 De Unie Rotterdam.

'Heldhaftigheid en succes interesseren me niet. Ik ben uitsluitend geïnteresseerd in mislukking', aldus de Frans-Ierse Nobelprijswinnaar Samuel Beckett (1906-1989), die van mening was dat het menselijk bestaan volstrekt absurd is. Liefde, vriendschap, God, de taal: het zijn stuk voor stuk huichelachtige schijnbeelden. Heldhaftig is ook allerminst Morton Feldman (1926-1987), wiens muziek balanceert op de grens van het hoorbare en het onhoorbare. Dat de twee elkaar zouden ontmoeten was dus gepredestineerd. Helaas bleef hun samenwerking beperkt tot Neither, an opera in one act (1977), enkele jaren geleden uitgevoerd door de Nederlandse Opera, en het hoorspel Words and Music. Daarvan is de tekst uit 1961, de muziek uit Feldmans sterfjaar.

Het Ives Ensemble brengt de Nederlandse première van Words and Music in samenwerking met Jaap Hoogstra (op korte termijn invallend voor Ton Lensink) en Hans Dagelet, in de regie van Jos van Kan. Het programma wordt gecompleteerd door het zeventig minuten durende Piano and String Quartet uit 1985, hier zo'n tien jaar niet uitgevoerd. Het is een tour de force die in zijn eindeloze melancholie goed aansluit op Becketts 'radiofonie'. Tijdens de herhalingen in Rotterdam blijft Piano and String Quartet achterwege.

Weinig heldhaftig zijn de steeds weer herhaalde dalende septimen (eerst in de twee fluiten, dan in de piano; voorts klinken nog drie strijkers en een vibrafoon): als martelende, gestaag druppelende watertikken. Dat hoort bij het thema 'de liefde', net zoals Feldman bij 'de ouderdom' een traag dalende toonladder poneert, enigszins te vergelijken met het begin van Stravinsky's ballet Orphée.

Het derde thema is niet, zoals men zou verwachten, 'de dood', maar 'het gezicht', dat tot een expressionistische scène verleidt, on-Beckettiaans en te weinig abstract opeens. Ook Feldman wordt hierdoor gedwongen het spel mee te spelen in een onbedwingbare explosie. Gelukkig is het slot weer donker, duister en traag.

Voor de eerste maal paste Samuel Beckett in het hoorspel Words and Music abstracties toe als protagonisten. De figuur van Woorden is pijnlijk banaal. Muziek vertegenwoordigt de hogere wil, in non-verbale emoties. De figuur van Croak is die van een intermediair, oorspronkelijk heette hij Old Man's Whisper, vervolgens Whisper, daarna weer Senile Croak en tenslotte dus kortweg Croak.

Croak is de meester die Woorden en Muziek opdraagt te improviseren over eerder genoemde thema's. Door Woorden soms vrij letterlijk de melodische wendingen van Muziek te laten herhalen, is de verdere hiërarchie duidelijk getekend. Fraai zijn de dreigende ondertoon in vele pauzes en de voorgeschreven kreunen en zuchten. Eigenlijk zou de tekst moeten worden gelezen door een verkouden amateur. Er school tijdens de eerste uitvoering te veel 'toneel' in de voordracht, al werd dit in het verdere verloop een stuk beter.

Dat de muziek schitterend onheldhaftig klonk, sprak vanzelf: het Ives Ensemble en Morton Feldman vormen een begrip. Feldman is bijna het bestaansrecht van het Ensemble. Nu het al weer tien jaar geleden is dat Feldman in Buffalo overleed, kon deze terugblik niet passender worden gepresenteerd. Als geen ander ademt het Ives Ensemble met Feldmans muziek mee.