Slecht nieuws

- Heb je zelf dan helemaal niets met het geloof, zo is mij de laatste tijd nogal eens gevraagd; nooit gehad ook?

- Jawel, is dan mijn antwoord, als kind heb ik wel 'iets met het geloof' gehad. Je zou, variërend op een bekende zegswijze, geneigd zijn te zeggen: wie als kind niet gelooft heeft geen gevoel, en wie het na zijn adolescentie nog doet geen verstand. Dat is vaak waar. Wie, die goed bij zijn hoofd is, zou zich bijvoorbeeld inlaten met de Bijbelbewerking van Nico ter Linden, getiteld Het verhaal gaat..? Maar er zijn nu al bijna 100.000 exemplaren van verkocht.

Zoals wel vaker met stompzinnige boeken heb je de hulpeloze impuls iedere nieuwe bladzijde te citeren als evidentie; een ander middel is er immers niet: je kunt alleen maar tonen, voorbeelden geven:

'Vragend keek het licht God aan. 'Wat moet ik doen?' 'Dag zijn,' zei God...'En jullie zijn zeeën,' zei hij tegen de wateren. De machtige oeroceaan, de wateren van de angstaanjagende vloed, God kent ze door en door, hij tutoyeert ze, roept ze op hun plaats: 'Zee zijn, en anders niet!' (-)

Wat dit boek nog eens levendig illustreert is mijn stelling dat voor armen van geest religie een surrogaat is voor kunst. Voor een bepaald soort mensen is religie hun enige kunstzinnige ervaring, en dan denken ze ook nog dat niet-gelovigen geen kunstzinnige ervaringen hebben. Het succes van een boek als dit (en van al die New Age rommel) bewijst opnieuw dat de huidige godsdienstmode niet een terugkeer is naar 'oude religieuze waarden', maar gewoon een kwestie van slecht onderwijs, onbelezenheid, onbekendheid met onze eigen cultuur en de daardoor veroorzaakte gevoelsarmoede.

Ziedaar de realiteit van het befaamde 'een beetje' geloven, de verwaterde religie waarin 'alles mag en niets hoeft', alles vaag wordt gehouden en iedereen maar zo'n beetje kiest wat in zijn kraam te pas komt. Geen verplichtingen en geen intellectuele complicaties, in een boek als dit is weer goed te zien hoe die eenvoudig worden weggelaten. En dat alles overgoten met een jolig sausje dat uit Amerika is geïmporteerd, zoals God met mensen laten spreken als over een radioverbinding: ' 'Wat vroegen ze', vroeg God, 'Over.' 'Ze vroegen of ik Israel wil vervloeken, Heer. Over.' 'Dat gaat niet. Zolang ik God ben tenminste niet.. Over en sluiten'.' Opmerkelijk is ook: 'Er zaten maar twee kindertjes op de School met den Bijbel van Berseba: Jakob en Esau. Waarom die niet op de gewone school zaten? Omdat Isaak de voorkeur gaf aan het bijzonder onderwijs.'

Misschien gaat het wel over die basisschool in Hoogezand, waar kortgeleden een rel is uitgebroken als gevolg van de viering van Diwali, het Hindoefeest van het licht. 'Onder begeleiding van muziek maakten de kinderen een dansje in de kring, waarbij ze een knieval moesten maken.' Maar het was een katholieke basisschool, en niet iedereen ging daarmee accoord. 'Het gaat om de aanbidding van een godin van het licht, een slangengodin en de koning der demonen. Geen school kan ouders verplichten hun kinderen aan zoiets mee te laten doen... De secretaris van het bestuur vindt dat de leerkrachten de leerlingen aanzetten tot afgodenverering en het aanroepen van demonen. Ouders hielden hun kinderen uit protest thuis' (de Volkskrant 19-11-96).

De reacties daarop waren op hun beurt weer voorspelbaar: intolerant! bekrompen! schandelijke onverdraagzaamheid! racisme! Maar toch was dat, hoe het ook tegen alle huidige modes ingaat, nu een manifestatie van echt geloof, iets waarvan veel mensen al niet meer weten wat het werkelijk inhoudt. De directeur van die school hief het obligate geblaat aan over 'de opdracht begrip en respect te kweken voor elkaars geloof en gebruiken,' maar de essentie van geloven is nu juist daar geen begrip en respect voor te hebben. Het is alsof je van hen verwachtte dat zij, uit respect voor de opinie van anderen, een brug zouden gebruiken die naar hun overtuiging bouwvallig en gevaarlijk is. Als ze daar werkelijk van overtuigd zijn weigeren ze, en als ze toegeven betekent het dat zij aan hun overtuiging twijfelen.

Zo wordt het ook opgevat door de moslims, die oecumenische initiatieven inderdaad steevast interpreteren als toenaderingen van mensen die ontevreden zijn met hun eigen geloof en een idee beginnen te krijgen van de superioriteit van de Islam. Ziedaar het terrein waarop het verschil ligt tussen tolerantie en respect. Tolerantie (niet respect) kan alleen maar gebaseerd zijn op een standpunt dat hier weer boven staat, onvermijdelijk een vorm van onverschilligheid. Er is natuurlijk ook maar één werkelijke uitweg uit dit moeras, en dat is dat alle partijen hun kop onder de kraan houden en zeggen: ik geloof niet meer. Weg met die onzin.

Maar van de dag dat het zover is is morgen niet de vooravond, zoals de Fransen zeggen. Wat kan die dag dichterbij brengen? Niet de vervanging van traditioneel geloof door New Age of slappe aftreksels à la Ter Linden, al doet dat denken aan een achterhoedegevecht, begin van het einde etc. Wanneer ik tracht te achterhalen waarom ik me daar dan toch zo druk om maak, dan is dat het cultuurverlies waar die godsdienstmode een deel van is. Dan zie ik de mensen liever teruggaan naar iets authentieks, hoe achterlijk ook, maar dat gebeurt om een of andere reden nooit. Intussen moeten van mij de kinderen wel degelijk naar Catechisatie (om niet te worden als die door Marjoleine de Vos beschreven Amerikanen, die vragen, bij een piëta: 'What is it supposed to represent?') en wat nog veel urgenter is is dat zij, al moest het onder bedreiging met stokslagen, leren lezen in de Statenvertaling. De echte, met de naamvallen en in de oude spelling. Geen kinderbijbel, geen moderne adaptatie of enige andere vorm van Slecht Nieuws.

En intussen worstelen wij verder onder wat Jaap van Heerden zo treffend 'het schrikbewind der verzinsels' genoemd heeft. Wat is de beste reactie? Belachelijk maken, dat blijft naar mijn overtuiging het enige.

Ik kreeg een paar reacties in de trant van: dat mag niet, want het roept geweld op. Daar is iets van waar, het illustreert hoe we leven als in een kooi met gewetenloze misdadigers, je mag ze niet hinderen want dan worden ze boos. En gevaarlijk. Dat is ook een reden waarom moslims worden ontzien. Toch is het de enige adequate procedure. K. van het Reve (in Het ongeziene en het ongelezene) heeft beschreven hoe Viktor Sjklovski het begrip 'vreemd maken' heeft ontwikkeld: 'de literatuur laat de dingen op een nieuwe wijze tot de lezer doordringen door ze 'vreemd' te maken, door ze op een ongebruikelijke, nieuwe manier voor te stellen.' Hier blijken de literaire antecedenten van de humor: dat is precies wat spot doet met religie. Het heeft het effect het geloof 'vreemd' te maken, zodat de gelovige denkt: wat een nonsens is dit toch eigenlijk. En wel zo dat hij zich schaamt.