Speelgoed '96; Echter dan echt

Nog een week voor Sinterklaasavond. Tijd genoeg iets passends voor het kroost uit te zoeken. Wordt het een hyperrealistische pop voor haar, of het elegante bouwsysteem K'nex voor hem. Of misschien een setje van 'Professor Horribilus', voor het maken van 'hersensap'?

Het assortiment van Bart Smit, Intertoys en Toys 'R Us komt overeen (alle eigendom van Blokker, dat 51 procent van de speelgoedmarkt in handen heeft). Voor verkooppunten van het alternatieve speelgoed kan geschreven worden aan: Stichting Het Echte Speelgoed, Markerkant 15-15, 1314 AT Almere.

Haar voorhoofd gloeit van de koorts en haar plastic billen zijn rood onstoken. Pop Baby Doc is ernstig ziek, maar met behulp van 'twaalf accessoires', zoals een stethoscoop en een sponsje, in een handomdraai te genezen. De pop is, net als haar zusje Baby Born, een gewild Sinterklaas-cadeau onder meisjes, die nog altijd graag moedertje spelen. Jongens daarentegen houden meestal niet van dit soort poppen. Bastiaan (9) vindt ze lelijk: “Ze zijn zo dik.” Met hun rimpels en vetkwabjes lijken deze nieuwe babypoppen sterk op echte baby's. Ze huilen, roepen om hun moeder, gaan met resultaat op de po en spartelen met hun ledemaatjes. De meest realistische exemplaren kosten rond de honderd gulden.

“In het echt heet ze Baby Born, maar ik noem haar Rosa,” zegt Marlies (8). Voor Sinterklaas wil ze babyspulletjes, zoals een bedje met 'echt werkend muziekmobiel' (ƒ 119,95) of een verjaardagsset met feestmuts en toeter (ƒ 60). Gelukkig voor Nederlandse ouders, die vergeleken met de rest van Europa weinig uitgeven aan speelgoed (per kind per jaar gemiddeld ƒ 375), kost de imitatie 'New Born Babypop' die al evenzeer vol huidplooien zit slechts ƒ 20. Maar poepen, jammeren en bewegen kan hij niet.

De poppen passen in de trend van hyperrealistisch speelgoed, die al enige jaren aan de gang is. Aan de verbeelding van kinderen wordt steeds minder overgelaten: elk jaar verschijnt een nieuwe pop die nóg meer kan. 'Doen alsof', wat spelen in feite is, lijkt door veel speelgoedontwerpers ondergewaardeerd te worden. Maar ook kinderen verlangen naar zo 'echt' mogelijk speelgoed, wat zou kunnen samenhangen met de televisie. Veel kinderen kijken naar soaps en 'reality'-programma's, in plaats van alleen naar poppenkast of tekenfilms, waardoor realisme de norm wordt.

Traditioneel speelgoed wordt aangepast: Playmobilpoppetjes bijvoorbeeld hebben tegenwoordig, in plaats van allemaal hetzelfde gezichtje, stuk voor stuk een andere gelaatsuitdrukking en dragen verschillende, gedetailleerde kostuumpjes. De een heeft een droeve hangsnor, de ander een zwerversbaard, sommigen hebben sproeten, een stevige boezem of borsthaar. Ook Lego wordt steeds gedetailleerder.

Simpel vormgegeven speelgoed is nog wel te vinden in de driehonderd 'alternatieve speelgoedwinkels' in Nederland, die gevuld zijn met eenvoudige houten beestjes en treintjes. Het aanbod is ethetisch verantwoord, maar soms wel een beetje saai. Wie een pop zoekt, stuit op antroposofische lappenpopjes. Voor de allerjongsten zijn er vierkant gevouwen doekjes van badstof, waarvan een punt opgevuld is tot een hoofdje met een puntmuts. Zo'n veredelde zakdoek kost al gauw ƒ 12,50. Hoe ouder het kind wordt, hoe duidelijker het gezicht en het lijf van de pop zijn. De 'uiteindelijke' pop (ƒ 129, voor kinderen vanaf een jaar of vier) is mollig en aaibaar.

Voor kleuters bieden deze 'verantwoorde' speelgoedwinkels geestige houten dieren (ƒ 25), zoals eenden en pinguins, om mee rond te stappen. Ze rijden op wielen waaraan rubberen flapvoetjes bevestigd zijn. In Bart Smit, Intertoys en Toys 'R Us worden vooral plastic dieren of Sesamstraat-figuren op wieltjes verkocht. Voor oudere kinderen is daar een variant op dit 'wandelspeelgoed' verkrijgbaar. Nachtmerrie-achtige 'looppoppen' van een meter hoog lopen met je mee als je hun hand vasthoudt. Maar de goedkope Sally Ann (ƒ 29) maakt de belofte niet waar: ze wiebelt op haar benen en haar armen schieten snel los. Lianne (7) heeft een duurder exemplaar. Zij voelt zich een echte moeder als ze met de pop naar het park gaat. Het leukste is dat ze elkaars kleren aankunnen.

De reuzenuitvoering van Barbie (ƒ 209) draagt ook zo'n uitwisselbaar kledingstuk; een trouwjurk. Net als veel ander meisjesspeelgoed, wasmachinetjes die het doen, stofzuigertjes met diverse zuigmonden, is Barbie zeer traditioneel. Nieuw zijn de bebrilde lerares en de babysit, maar een carrièrevrouw zal ze nooit worden. Politiek correct wel, nu er een lijn Dolls of the World bestaat, met een indianen- en een zwarte Barbie (ƒ 50).

Terwijl haar rivale Cindy in een roze gondel rondvaart met de illustere Knipoog Paul, blijft Barbie trouw aan Ken. Die laat zich tegenwoordig scheren, met een sponsje waarmee je zijn geverfde baard verwijdert (die als hij opdroogt weer 'aangroeit'). Ondanks zijn gezichtsbeharing vinden vooral jongens hem zijig. Dennis (7): “Ken loopt altijd sjiek te doen.”

Toch spelen jongens ook met poppen, vooral met Action Man, het wilde broertje van Ken. Ze beschouwen hem niet als een pop, want, zegt Neal (8): “Hij is stoer en hij vecht. Een vrouw heeft hij niet nodig.” Terwijl de Barbiefamilie eeuwig glimlachend boodschappen doet of zoet een ritje maakt in een rijtuigje, sluipt Action Man grimmig fronsend door het moeras met een mes tussen zijn tanden. Maar jongens vinden het stiekem heerlijk om over deze macho te moederen en trekken hem steeds een ander camouflagepak of kickbokskostuum aan.

De nieuwste Action Man is Crimebuster (ƒ 69,95). Hij draagt een leuke spijkerbroek, kisten, een kogelvrij vest en indrukwekkende wapens. Maar het mooiste is toch wel zijn Duitse herder Raid met feloranje ogen, een kwade inborst en een afschroefbaar hoofd. Ook hij kan praten: in plaats van 'Mama' zegt hij 'grrrrrr' en 'woef'. Volwassenen gruwelen van dit Amerikaanse hyperrealisme, maar jongens van alle leeftijden vinden het geweldig. Crimebuster is dan ook mooi gemaakt. Het enige minpuntje is dat zijn draagbare telefoon de hele tijd valt.

Goedkoop alternatief voor Action Man is de 'Kwelgeest Vleugel Figuur' (ƒ 14,95). Er hoort een draak bij (ƒ 24,95) vanaf wiens rug Kwelgeest gelanceerd kan worden. De draak 'deluxe' (ƒ 39,95) heeft 'flapperende vleugels' en een 'terugtrekkend been voor verpletterende klauwenactie'.

Meisjes zouden ook best zo'n actiepop willen hebben. Eva (8) zegt: “Ik laat mijn barbies altijd vechten.” Toch is het maar goed dat weinig meisjes Crimebuster met zijn fluwelen haartjes daadwerkelijk op hun verlanglijst zetten, want dan zou Ken waarschijnlijk meteen de bons krijgen. Baard of geen baard.

Kijk meester, ik heb een vacaturekar gebouwd. Daar kun je boodschappen mee doen.'' Trots duwt Bastiaan (9) een soort wichelroede op wieltjes voor zich uit. Hij heeft het fantasieding in twee minuten gebouwd. Even daarvoor zette hij routineus een windsurfer in elkaar, met een hoofd in de vorm van een sneeuwkristal. Bastiaan bouwt de figuren van K'nex (spreek uit 'kneks'), een bouwsysteem in de traditie van Lego en Meccano. K'nex is de grote sinterklaashit van 1996: het best verkochte cadeau, Speelgoed van het Jaar en winnaar van de Publieksprijs. Deze prijzen zijn een initiatief van de stichting Goed Speelgoed. Voor de drieëntwintigste keer koos een jury van leraren, pedagogen en speelgoedwinkeliers in zes categorieën het beste speelgoed uit. K'nex won in de categorie 'schoolgaande jeugd'.

K'nex bestaat uit rondjes, wielen en staafjes ('roedes' volgens de gebruiksaanwijzing) die eenvoudig in elkaar klikken. Opmerkelijk is dat K'nex niet past in de hyperrealistische trend: je kunt er een abstract bloemetje van bouwen of een helicopter als een buizenframe, maar wel met echte motoraandrijving. De bouwsets zijn geschikt voor kinderen van vijf tot twaalf. En ouder natuurlijk: Bastiaans klasgenote Yael (8) vertelt dat haar vader een hele achtbaan heeft gebouwd.

Het voordeel van K'nex is zijn elegantie; ander bouwspeelgoed, zoals Lego en Meccano, is een beetje plomp. De 'roedes' zijn slank, licht en buigzaam. Verder kwam de ontwerper op het goede idee om de verschillende soorten onderdelen een vaste kleur te geven. Dat scheelt een hoop ergernis bij het zoeken in de K'nexberg. Lego is de grote concurrent van K'nex. Volgens Legopuristen is de bouwsteentjesfabrikant al jaren van het rechte pad afgedwaald omdat er niet meer alleen bouwstenen zijn, maar ook voorgekookte produkten, poppetjes, motorfietsen, spoken en krokodillen, die niets meer met een creatief bouwsysteem te maken hebben.

Er is een zoete Barbie-achtige Legoreeks, Belville, en een burgerlijke variant, Paradisa, die het leven in een klein Noordeuropees stadje nabootst. Daarnaast is er een serie science fiction-Lego, onderverdeeld in sub-reeksen als Ice Planet 2002 en Aquasharks. Het meeste op 'echte' Lego lijkt het Free Style-pakket, een potpourri van alle reeksen. Ook is er Lego Technic, met aandrijfmotoren. Bij deze machines worden nu ook al poppetjes aangeleverd, met vrolijke snorretjes.

Bij 'alternatieve' speelgoedwinkels is een prachtige metselset van het merk Tei-Foc te koop. De set bestaat uit baksteentjes, dakpannen, cement en een troffeltje. Van de stenen kan een kasteel of een eenvoudige arbeiderswoning worden gebouwd. Het voordeel van Tei-Foc is dat het cement in water oplost. Wie genoeg heeft van de arbeiderswoning, legt haar een nachtje in bad. De volgende dag kunnen de steentjes opnieuw worden gebruikt. Het cement heeft precies de goede kleverigheid en droogt snel. Groot nadeel van de set is dat de bouwtekening niet klopt en dat de deur te hoog is, zodat de vers gemetselde gevel meteen op de monumentenlijst kan.

Naast bouwdozen worden tegenwoordig veel knutselspullen verkocht, zo blijkt uit een enquête van de Gebra, de Nederlandse vereniging voor speelgoedhandelaren. Niet alleen kinderen, ook volwassenen draaien vlijtig potten, rijgen kralen, maken kaarsen, gieten gips en zandkastelen, knopen ballonnen tot feestmutsen en kunnen allemaal schilderen door genummerde vakjes in te kleuren.

In de categorie 'Hobby en creatief' van de Speelgoed van het jaar-competitie won de 'verfspatset' van Ses. 'Een leuke oude techniek in een modern jasje gegoten', noemt de jury deze hobbydoos. En inderdaad, wat hier geboden wordt is het overbekende sjablonenspatten door met een borsteltje verf over een platte zeef te wrijven, boven een papier waarop een uitgeknipt figuurtje ligt. Deze figuren, zoals een clownskop, een kroon en een olifant, worden bijgeleverd.

Voor minder dan de ƒ 14,95 die de doos kost, kun je zelf inkt en een zeefje kopen. Met de tandenborstel van vader gaat het spatten net zo goed, bovendien kunnen kinderen dan hun eigen poppetjes en figuren uitknippen. Dat is leuker dan voorgekauwde plaatjes maken, maar aan het gebrek aan fantasie van de verfspatset gaat de jury voorbij.

Het merkwaardigste knutselspeelgoed is 'Professor Horribilus'. Het sluit perfect aan bij de rage van griezelkinderboeken, want met deze laboratoriumset kunnen kinderen naar hartelust Frankensteintje spelen. Op de verpakking staat nadrukkelijk vermeld dat dit geen scheikundedoos is. Maar de inhoud bestaat uit reageerbuisjes, kolven, plastic slangen en maatbekertjes. Met de goedkoopste set, 'Brain juicer' (ƒ 29,95) kunnen kinderen 'hersensap' maken door blauw vocht in een reageerbuis en lila vocht in een kolf te mengen. Het spul stinkt naar een ontplofte snoepwinkel. Dit 'hersensap' kun je zo achterover klokken, want het is limonade. Ook de resultaten uit duurdere Prof. Horribilusdozen zijn drink- of eetbaar.

Je eigen gruwelsnoep maken is natuurlijk leuk, maar binnen de korste keren zal steeds hetzelfde truukje doen vervelen. Bovendien moet de laboratoriumset na elke keer spelen geduldig worden omgespoeld met warm zeepwater en steriliserende middelen. Zelf toverdrankjes brouwen, met ingrediënten uit de keuken of de badkamer, is voor kinderen uiteindelijk wel zo aantrekkelijk.

Knutselgraag kroost heeft eigenlijk helemaal geen speciale hobbydozen nodig. Verf, karton, klei en een schaar volstaan. “Ik rol vaak een papiertje tot een zakje,” zegt Doortje (7). “Dan doe ik er kleine opgerolde gele papiertjes in als patat.” En haar klasgenootje Lisanne (7) maakte onlangs een groot kasteel van wc-rollen.

    • Judith Eiselin En Wilfred Takken