'Immorele' stap Mandela

JOHANNESBURG, 28 NOV. Lange tijd trotseerde Nelson Mandela de zwaartekracht van de internationale politieke verhoudingen. De eigengereide president van Zuid-Afrika streefde naar een unieke dubbelerkenning van de twee China's, de Volksrepubliek en de Republiek China, de laatste beter bekend als Taiwan.

Mandela kon het niet over zijn hart verkrijgen 'het arme Taiwan', dat Zuid-Afrika op alle mogelijke manieren heeft geholpen, zomaar bij het grof vuil te zetten. Tegen het advies van vrijwel het gehele Zuidafrikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken in hield Mandela de banden met Taipei aan.

Maar het huzarenstukje dat Nelson Mandela in eigen land verrichtte met de politieke transformatie kon hij over de grens niet herhalen. De Volksrepubliek hanteert een strikte 'één-China politiek' en eist van elk land dat zich officieel in Peking meldt, het sluiten van zijn ambassade in Taipei. Mandela was hiervan uiteraard van op de hoogte, maar volgens een van zijn medewerkers geloofde de Zuidafrikaanse leider daadwerkelijk dat hij met zijn opstelling zou kunnen bijdragen tot een Chinese verzoening.

Twee maanden geleden bracht de Taiwanese vice-premier Hsu Li Teh een bezoek aan Zuid-Afrika en Mandela bezwoer hem dat Pretoria geen betrekkingen zou aangaan met de Volksrepubliek ten koste van Taiwan. Mandela betitelde een dergelijke maatregel zelfs als “immoreel”.

Waarom de president deze 'immorele stap' nu toch heeft genomen, is niet geheel duidelijk. De verklaring moet waarschijnlijk gezocht worden in de presidentiële persoonlijkheid. Van Mandela is bekend dat hij heel lang koppig kan vasthouden aan zijn standpunt, tot het moment aanbreekt dat hij zijn ongelijk erkent. Gisteren noemde Mandela het “onrealistisch” het land met de meeste inwoners ter wereld nog langer diplomatiek te veronachtzamen.

Voor Taiwan komt het besluit neer op een grote politieke nederlaag. Taipei koesterde Zuid-Afrika, het enige land van betekenis dat nog niet voor Peking was gevallen, als een baby. De andere 29 staten die Taiwan verkiezen boven China, zijn onbelangrijke landen in Afrika en Latijns Amerika. Bovendien vreest Taiwan dat, nu Zuid-Afrika van loyaliteit is veranderd, andere regeringen zullen volgen.

De Republiek China, zoals het eiland Taiwan zichzelf noemt, ontstond in zijn huidige vorm in 1949 nadat de communisten van Mao Zedong de nationalisten van Chiang Kai-shek van het vasteland hadden verdreven. Ook Taiwan hanteert in feite een 'één-China-politiek' en is voor hereniging, maar dan niet onder communistische vlag. Drie jaar geleden begon Taipei met een diplomatiek offensief gericht op het terugwinnen van de zetel in de VN en het paaien van landen om een ambassade in Taipei te openen. Alle pogingen waren tot nu toe vergeefs.

Het kleine (21 miljoen inwoners) maar kapitaalkrachtige Taiwan stelde de afgelopen maanden alles in het werk om in het gevlij te blijven bij Pretoria. Het Taiwanese bedrijfsleven, dat al veel heeft geïnvesteerd in Zuid-Afrika, bood aan een petrochemisch project ter waarde van 6 miljard gulden te bouwen. China (1,2 miljard inwoners) stak Taiwan op dit gebied naar de kroon door te komen met een investeringsplan van monstrueuze omvang. Bij Potchefstroom, 100 kilometer ten zuidwesten van Johannesburg, zou een industrieel complex moeten verrijzen, Dragon City genoemd, waar 500 Chinese bedrijven zich vestigen die werk geven aan 500.000 Zuid-Afrikanen. Met deze investering is een bedrag gemoeid van 30 miljard gulden.

In de overwegingen om Peking te gaan erkennen wond Mandela er gisteren geen doekjes om dat het economische aspect een belangrijke rol speelt. China is een economische gigant in wording, met een jaarlijkse groei van 10 procent.

Volgens waarnemers in Johannesburg voerde China de afgelopen maanden ook in politiek opzicht de druk op Pretoria sterk op, met het oog op de overdracht van Hongkong aan de Volksrepubliek per 1 juli 1997. In de tevreden reactie die Peking vandaag gaf op het “goede nieuws” uit Zuid-Afrika klonk dan ook een kritiekpunt door: de Chinezen zouden liever zien dat Pretoria vandaag al de ambassade van Taiwan sluit. Mandela maakte gisteren duidelijk dat Taiwan nog ruim te tijd krijgt te vertrekken, tot eind 1997.