Een president, vrij van morele scrupules

In Wit-Rusland is een eind gemaakt aan de toch al zwaar aangeslagen democratie. Europa is, voor het eerst sinds de val van de Muur en het uiteenvallen van de Sovjet-Unie, weer opgezadeld met een heuse dictator: Aleksandr Loekasjenko (42), antidemocraat uit overtuiging, antihervormer, populist en orator, heeft vrijwel alle macht in handen gekregen, door het referendum van zondag en door zijn 'coup' van gisteren, toen hij zijn parlementaire aanhang simpelweg tot nieuw parlement verhief.

Loekasjenko is een Sovjet-mens in hart en nieren: hij gelooft heilig, net als decennia lang de Sovjet-leiders, als enige te weten hoe het verder moet op de weg naar een gelukkige toekomst. Hindernissen worden niet geduld. “Slechte wetten mogen worden genegeerd”, heeft hij gezegd, en wetten die hem niet passen zijn slecht en wórden genegeerd - zelfs de grondwet. Geen democratie hier: het oude parlement bestond uit “zwetsers”, de oppositie uit “fascisten”. Geen persvrijheid ook: de staatsmedia staan onder censuur en onafhankelijke kranten kunnen, voor zover ze niet zijn verboden, niet in Wit-Rusland worden gedrukt, maar moeten uitwijken naar Litouwen en zien met regelmaat hun (kleine) oplage in beslag genomen. Geen vakbondsvrijheid ook: de belangrijkste vakbondsleiders zitten in het gevang.

Loekasjenko heeft na zijn aantreden in 1994 alle hervormingen teruggedraaid. Wit-Rusland is een land van staatsboerderijen en staatsbedrijven en de vertrouwde plancijfers van vroeger, een land waar een moratorium is afgekondigd op de registratie van nieuwe bedrijven, waar banken zijn genationaliseerd, buitenlandse investeerders zijn weggepest en het portret van de Leider in alle staatskantoren en bedrijven hangt. Het IMF Wit-Rusland links liggen en in de Raad van Europa heeft het land geen stemrecht meer. Loekasjenko regeert zijn land zoals hij vroeger als directeur de staatsboerderij regeerde: een land van monddode schapen, met een oppositie als quantité négligeable. De meeste adviseurs van Loekasjenko zijn afkomstig uit de KGB.

Democratie? Loekasjenko bewondert KGB-oprichter Feliks Dzjerzjinski. Bewondert ook Hitler. “Niet alles rond Hitler was slecht. De orde werd hersteld en de Duitse natie werd geconsolideerd”, zei Loekasjenko eens, nota bene op de Duitse radio. Die uitlating is misschien een goed inkijkje in Loekasjenko's gedachtenwereld: democratie is geklets, de natie moet worden opgebouwd, desnoods met harde hand. Loekasjenko, zei 's lands belangrijkste schrijver, Vasil Bykov, is “een communistische betonkop die even zelfgenoegzaam regeert als Lodewijk XIV, vrij van morele scrupules van welke aard dan ook”.

De president is een boerenzoon die vrijwel zijn hele leven op het platteland heeft doorgebracht, in en rond het dorp Rizjkadidzji, 300 kilometer ten oosten van Minsk, waar hij begon als ideologisch instructeur en allerlei regionale functies bekleedde tot hij in 1990 lid werd van de Opperste Sovjet. Een jaar later was hij de enige parlementariër die tegen de opheffing van de Sovjet-Unie stemde. President werd hij in 1994 (met 81 procent van de stemmen) na een felle kruistocht tegen de corruptie, waartegen hij overigens na zijn verkiezing niets meer heeft ondernomen. Een criticus die later de corruptie in Loekasjenko's omgeving hekelde, werd ondanks zijn parlementaire onschendbaarheid aangeklaagd en veroordeeld tot een boete waarvoor hij bij zijn normale inkomen 390 jaar zal moeten werken.

Dat Loekasjenko toch populair is heeft vooral te maken met zijn grootste talent: hij is een charismatisch en uiterst begaafd demagoog, een populist die de taal van het volk spreekt, meeslepend, vulgair soms, maar altijd begrijpelijk, zelfs voor de simpelste sovchoze-arbeiders uit wier midden hij zelf voortkomt.

Hij zegt bovendien dingen die voor die simpelse arbeider volstrekt vanzelfsprekend zijn, over de vileine nieuwe rijken uit de stad die in mercedessen rondrijden terwijl de plattelander ploetert in de blubber, over het kwaadaardige Westen dat Wit-Rusland wil plunderen, over “dat verschrikkelijke monster”, de NAVO, over het meedogenloze kapitalisme, over de tijd- en energieverspilling van de ruziënde kletsmajoors in het parlement.

Loekasjenko weet als geen ander in te spelen op de angst voor de onzekerheid van zowel de vrije markt als de nooit gewenste onafhankelijkheid, op het ontbreken van een duidelijke nationale identiteit in zijn eeuwenlang door zijn buren overheerste land, en op de nostalgie naar het Sovjet-verleden, met zijn economische veiligheid en de beschermde status die het land genoot in de schaduw van het machtige Rusland. Democratie en de vrije markt zijn in Wit-Rusland net zulke vreemde concepten als de onafhankelijkheid zelf. Rusland is nabij, is vertrouwd: geen wonder dat Loekasjenko met instemming van de meeste Wit-Russen 's lands vlag en wapen verving (en ze zelfs verbood) door symbolen die in alles lijken op die uit Sovjet-tijden, en het Russisch tot staatstaal verhief.

Ook in praktische zin weet Loekasjenko zijn aanhangers te paaien en hun het idee te geven dat hij als enige daadwerkelijk iets voor hen doet, door loontoeslagen, en door gratis tractoren voor de staats- en de collectieve boerderijen. Wit-Rusland is een land met een zeer gebrekkige politieke cultuur - hoe gebrekkig bleek wel gisteren, toen vele parlementariërs die Loekasjenko lang hebben gekritiseerd, hun handtekening onder hun impeachment-voorstel introkken en naar hem overliepen om toch maar vooral parlementariër te blijven; of toen, een dag nadat Loekasjenko had gezegd dat de rechters van het kritische Constitutionele Hof mogen blijven zitten als ze hun politieke voorkeur maar vergeten, dat hof klakkeloos accepteerde dat er opeens, out of the blue, een geheel nieuw parlement was ontstaan.

Het referendum had met democratie weinig te maken: Loekasjenko trad alle regels van de democratie met voeten en voltooide zijn machtsgreep gisteren met een parlementaire coup. Maar ook als hij de democratische spelregels zou hebben gerespecteerd, zou hij het referendum wel hebben gewonnen. Bij de laatste min of meer betrouwbare opiniepeiling, in augustus, bleek zijn aanhang liefst tien keer zo groot als die van de nummer twee op de lijst.

    • Peter Michielsen