Van verliefdheid bruisende foto's

Het uur van de wolf: Ed van der Elsken (1925-1990), Ned.3, 23.22u.

Omdat de fotograaf en filmer Ed van der Elsken door zijn werk tegelijk zijn autobiografie maakte, kan de documentaire Ed van der Elsken (1925-1990), die vanavond in de NPS-rubriek Het uur van de wolf wordt uitgezonden, ons weinig nieuws meer vertellen. In zijn fotoboeken en zijn films had hij het zelf allemaal al verteld: hoe levenslustig en avontuurlijk hij was, hoe hij zijn eigen verhaal probeerde te vertellen via de mensen die hij in zijn zoeker vond, hoe hij niet vies was van pathos om dat verhaal zo dramatisch mogelijk te vertellen en hoe hij het liefst een cameraatje in zijn hoofd had ingebouwd om alles om hem heen te registreren en te becommentariëren.

Kwistig heeft Jan Bosdriesz in zijn - overigens bezienswaardige - documentaire over Van der Elsken dan ook gebruik gemaakt van de stilstaande en bewegende beelden die de man heeft nagelaten. Achter de vaak van verliefdheid bruisende foto's heeft hij de muziek gezet die erbij hoort, en uit de rusteloze beelden is juist datgene gekozen waarmee de maker zichzelf in die levensfase heeft geportretteerd. Het programma begint en eindigt met de laatste woorden die Van der Elsken heeft ingesproken op een geluidsband: de bijschriften voor zijn posthume fotoboek Once upon a time. En vlak voor het slot is hij twee keer te zien in zijn film Bye, in de camera sprekend over zijn aanstaande dood. Zijn weduwe Anneke vertelt dat hij zijn diepste gevoelens voor die film bewaarde - zoals hij er in de camera over sprak, zo had hij het privé, tegen haar, nooit gezegd.

Haar woorden komen vrijwel letterlijk overeen met die van Van der Elskens eerste ex, de Hongaarse fotografe Ata Kando, met wie hij twee jaar lang in Parijs woonde en werkte. Hij was nog jong, zegt zij, bijna nog een baby, maar toen al was de fotografie zijn alles. Na twee jaar was het genoeg: “fini tout bien.” En de tweede ex, Gerda van der Veen, beaamt dat Van der Elsken zich in hun huwelijk “heel vanzelfsprekend number one” waande. Niet dat ze klaagt: “Het was heel goed te doen, tot het ophield.” Toen ze zichzelf niet langer wilde wegcijferen, is ze bij hem weggegaan.

Kritisch commentaar op 's mans werk komt alleen van Johan van der Keuken, die Van der Elskens foto's hoger schat dan de films. In de foto's, zegt hij, is de emotie samengebald tot één beeld. De films waren veel losser, en “te weinig gefilterd”. De beelden uit de film Avonturen op het land (1980) en de daarop volgende Amsterdam-film lijken hem gelijk te geven; als een pratende camera, een Frans Bromet-avant-la-lettre, banjert Van der Elsken rond en filmt alles wat hem op dat moment interesseert. Wat dat opleverde, is naar mijn smaak niet het interessantste uit zijn oeuvre. Veel mooier zijn nog altijd de foto's, en daarvan zijn er in de documentaire gelukkig heel wat te zien.

    • Henk van Gelder