Vonnissen in de computer: argumenteren of rekenen

Voor hetzelfde delict onder dezelfde omstandigheden velt de ene rechter een heel andere straf dan de andere. Om een einde te maken aan deze feitelijke rechtsongelijkheid moet de computer hulp bieden.

LEIDEN, 23 NOV. Twee visioenen uit de rechtbank van de toekomst. Met de hand op de muis klikt de rechter in de stilte van de raadkamer door de databank IVS (Informatievoorziening voor Straftoemeting). Hij zoekt een rechtszaak die vergelijkbaar is met het delict waarover hij op dat moment moet beslissen: een jongen die het tasje heeft gestolen van een gehandicapte vrouw. In het IVS kan hij lezen welke straffen andere rechters hebben opgelegd en welke argumenten ze daarbij hebben gebruikt.

Of raadpleegt hij de databank Nostra, in ontwikkeling bij rechters en automatiseerders van het noordelijk ressort? Hierin vindt hij een groot aantal 'zaakprofielen' van tasjesroven, zodat hij een overzicht krijgt van de straffen die zoal worden opgelegd. Evenals in het IVS is bij elke zaak een aantal omstandigheden weergegeven, zoals de mate van geweld en de eventuele eerdere veroordelingen van de verdachte voor dergelijk gedrag. Maar in tegenstelling tot in het IVS vindt de rechter in Nostra niet de argumenten die zijn collega's hebben gebruikt. Hij kan alleen zien in welk geval welke straf is opgelegd.

Sinds het tijdschrift voor de rechterlijke macht Trema in 1992 aantoonde dat voor zeven vergelijkbare delicten bij negentien rechtbanken significant verschillende straffen werden opgelegd, is het vraagstuk van gelijkheid van straffen in Nederland weer actueel. Dat de ene rechtbank bekend staat als 'bloedraad' (Haarlem) en de ander als 'soft' (Rotterdam) is voor de rechterlijke macht niet aanvaardbaar. Maandag komen de 24 strafcoördinatoren van de rechtbanken weer bijeen om hierover te brainstormen. Geautomatiseerde informatiesystemen zijn een van de manieren om de gelijkheid te bevorderen. Bij het openbaar ministerie is zo'n systeem (COMPAS) al enige jaren in gebruik.

De Leidse jurist A. Schmidt, die samen met de informaticus E. Oskamp het IVS heeft ontworpen, denkt dat zijn databank niet alleen de gelijkheid, maar ook de kwaliteit van de straftoemeting kan vergroten. Hij is niet onder de indruk van de manier waarop dat nu gaat. “Het overleg in de raadkamer gebeurt aan het eind van een zittingsdag, als iedereen hongerig en moe is. Zo'n manier is een beetje vijandig ten aanzien van het nemen van een zorgvuldige beslissing.” Bij het testen van het IVS bleek volgens Schmidt dat zelfs rechters die samen in een raadkamer zitten elkaars overwegingen niet altijd kennen. “Omdat ze die niet hardop zeggen. Overleg in de raadkamer gaat snel in de richting van onderhandelen in plaats van het uitwisselen van argumenten.”

Onzin, vindt J. van der Vinne, projectcoördinator van Nostra en rechter in Assen. Typisch een taxatie vanuit de wetenschap. “In een meervoudige strafkamer trek je week na week met je collega-rechters op. Op een gegeven moment weet je precies hoe ze erover denken, dan heb je aan een half woord genoeg.” En dat de strafbepaling aan het eind van de zittingsdag even snel wordt afgedaan is volgens Van der Vinne ook zeker niet het geval. “Ik heb mijn collega's altijd leren kennen als zorgvuldige en gewetensvolle mensen. Die raffelen niets af.”

Van der Vinne noemt de benadering van het IVS ook 'wetenschappelijk'. “Het is veel gedetailleerder dan ons systeem, maar naar mijn idee ook ingewikkelder in het gebruik.” Zijn systeem vergelijkt hij met de kaartenbak die vroeger bij rechtbanken werd bijgehouden, waarop over alle zaken wat gegevens werden genoteerd. “Nostra is eigenlijk hetzelfde, maar dan geautomatiseerd.” IVS heeft de grotere ambitie de discussie over straftoemeting via de computer te verrijken. Schmidt: “Zoals Internet het mogelijk maakt om even te overleggen met iemand in Italië, zo kun je je voorstellen dat je in de raadkamer even kijkt wat de rest van Nederland in zo'n geval doet.”

Beide systemen zijn alleen informerend, niet sturend zoals in de Verenigde Staten, waar rechters werken met federale richtlijnen voor straffen op basis van tabellen. Schmidt is daar geen voorstander van. Volgens hem zit achter richtlijnen voor straffen “de gedachte dat je met behulp van straffen de samenleving kunt reguleren. In Amerika heeft die crime-controlgedachte een hoge vlucht genomen. Voor het strafrecht is die gedachte wel erg ambitieus.”

Met Nostra is het volgens Van der Vinne uiteindelijk mogelijk grafieken op te stellen waaruit 'bandbreedtes' kunnen worden afgeleid: marges voor de straffen voor een bepaald delict. Bij het IVS is dit niet de bedoeling. Ontwerper Oskamp denkt dat een statistische benadering pas goed werkt als onder rechters overeenstemming bestaat over het straftoemetingsbeleid. “Uit onderzoek is gebleken dat die er niet is. Dat werkt door in een statistisch overzicht. De vraag is dan wat voor houvast biedt. Daarom vinden wij een uitwisseling van argumenten juist van belang.”

Nostra worstelt nog met de complexiteit van de Nederlandse straffen. Van der Vinne: “Wij willen bijvoorbeeld weten wat voor straf zoal gegeven wordt voor woninginbraak. Maar mensen worden vaak gestraft voor een aantal misdrijven tegelijk, die in de tenlastelegging bij elkaar worden gelegd. Daar komt één straf uit. En die kan ook nog uit verschillende elementen bestaan, zoals gevangenisstraf met geldboete, of geldboete en dienstverlening.”

Een probleem bij de ontwikkeling van het IVS was dat vonnissen vaak summier worden gemotiveerd. “De Hoge Raad stelt daar geen hoge eisen aan”, zegt Schmidt. “Een standaardmotivering is bijvoorbeeld: rechter legt straf op 'in overeenstemming met de ernst van het feit, de persoon van de dader en de omstandigheden waaronder het delict is begaan'. Het heeft geen zin dat aan te bieden in een databank.” Voor het IVS zijn daarom standaardformulieren ontwikkeld waarop rechters een aantal vragen over een zaak moeten beantwoorden.

Beide systemen hebben nu de vorm van een prototype en worden regelmatig door rechters becommentarieerd. Nog onzeker is welk systeem departement en rechters uiteindelijk in gebruik zullen nemen.

    • Joke Mat