Fischers gelijk

Mooie boeken die ongeschreven blijven. Commentator Sosonko vertelde het publiek bij de match Timman-Sokolov dat Boris Spassky een boek voorbereidde over kritieke momenten in de schaakpartij.

Het moment dat je moet beseffen: nu komt het er op aan, desnoods kost het bijna alle bedenktijd, maar mijn volgende zet beslist over het lot van de partij. “Helaas zal dit interessante boek ongeschreven blijven, want Spassky is lui“, zei Sosonko. In 1977 kondigde Spassky ook al een boek aan. In de kandidatenmatch tegen Korchnoi had hij over zijn zetten nagedacht in zijn rustkamertje, niet achter het bord. Af en toe kwam hij even naar het podium, met een duikersbril op, hij deed snel zijn zet en trok zich dan weer terug. Vreemd gedrag, waar nooit een verklaring van is gegeven. Spassky was woedend, waarom wist niemand, maar hij zei dat hij een boek zou schrijven over de schurkenstreken van het Kortsjnoi-team. Helaas is ook dit interessante boek ongeschreven gebleven.

Fischer is niet lui. Als iets hem echt interesseert is geen moeite hem te veel. In 1992 kondigde hij een boek aan waarin hij in details zou bewijzen dat alle zetten van alle matches tussen Kasparov en Karpov van tevoren waren afgesproken. Het boek is er niet gekomen, maar de kwestie laat hem niet los.

Het eerste septembernummer van het Spaanse Jaque wijdt zeventien pagina's aan het bezoek dat Fischer in juni aan Argentinië bracht om zijn Fischerandom schaak te propageren. Een van de artikelen is geschreven door een boekhandelaar in Buenos Aires, Pedro Hegoburu, bij wie Fischer op twee achtereenvolgende dagen op bezoek kwam. Een zeer kritische klant was Fischer, die heel goed wist wat goed en slecht was, maar toch nam hij enorme stapels schaakboeken mee en hij las ze ook allemaal, op zijn hotelkamer, want hij had toch niets te doen in Buenos Aires, zei hij.

Fischer heeft vaak gelijk. Hij beschuldigde de Engelse uitgeverij Batsford ervan dat die in zijn boek My 60 Memorable Games veranderingen had aangebracht. Batsford reageerde verontwaardigd. Ze hadden helemaal niets veranderd. Alleen de zetten in algebraïsche notatie omgezet en een mat in twee aangegeven. Ze hadden dus wel iets veranderd. En uit het artikel van de boekhandelaar blijkt dat het mat dat Fischer volgens Batsford over het hoofd had gezien, helemaal niet bestond. Ook waren er stilistische ingrepen geweest, waardoor het nu leek alsof Fischer twee keer kort na elkaar hetzelfde woord gebruikte, terwijl hij juist zorgvuldig naar een synoniem had gezocht. En het omslag was nu blauw en zwart, vroeger in de Amerikaanse editie wit en oranje. “De bedoeling is om mij een duister en somber personage te laten lijken.“ Sommige dingen trekt hij zich te veel aan, denk ik.

Fischer heeft ook zeker gelijk als hij zegt dat Russische schakers in buitenlandse toernooien soms met opzet van Karpov verloren. Maar dat al die zetten tussen Karpov en Kasparov waren afgesproken, dat geloven we niet. Toch is het interessant om nu voor het eerst een technisch argument te zien, al was het alleen maar als proeve van Fischers gedachtenleven.

Een vriend van Fischer, de Filippijnse grootmeester Eugenio Torre, zei bij het eerste bezoek tegen de boekhandelaar: “Weet je dat ze zich er alleen voor interesseerden om records in hun partijen te vestigen? Er is bijvoorbeeld een partij waarin de witte stukken alleen op de witte velden bewegen(...). De volgende dag kwam Fischer er in de boekhandel op terug. Het gaat om de volgende stelling.

Wit Karpov-zwart Kasparov, vierde matchpartij 1985. Hier begint wit een serie van achttien zetten die zich, in ieder geval wat de velden betreft waar de stukken terecht komen, uitsluitend op de witte velden afspelen.

21. Pd4xe6 f7xe6 22. Le2-g4 Tc7-c4 23. h2-h3 Db6-c6 24. Db1-d3 Kg8-h8 25. Tf1-d1 a7-a5 26. b2-b3 Tc4-c3 27. Dd3-e2 Tc8-f8 28. Lg4-h5 b7-b5 29. Lh5-g6 Lf6-d8 30. Lg6-d3 b5-b4 31. De2-g4 Dc6-e8 32. e3-e4 Ld8-g5 33. Td2-c2 Tc3xc2 24. Ld3xc2 De8-c6 35. Dg4-e2 Dc6-c5 36. Td1-f1 Dc5-c3 37. e4xd5 e6xd5 38. Lc2-b1 Dc3-d2 En nu speelde wit 39. De5. In het kader van de recordpoging was 39. Dh5 beter geweest, maar daar staat tegenover dat wits volgende acht zetten weer geheel op de witte velden waren. “Ongelofelijk“, zegt Fischer. Is het dat ook? Achttien 'witte' zetten achter elkaar, dat is inderdaad heel onwaarschijnlijk. Je kan zeggen dat alles wat onwaarschijnlijk is in het schaken, toch een keer zal gebeuren, omdat er nu eenmaal zoveel schaakpartijen zijn. Ook kan je bedenken dat wanneer het belangrijkste kenmerk van de stelling is, dat zwart zwak is op de witte velden, de kans dat wit juist op die velden zal manoeuvreren al weer heel wat groter is.

Het is een verbluffende gedachte. Karpov en Kasparov die hun wereldkampioenschapspartijen spelen, niet met de bedoeling om te winnen, maar om curieuze patronen op het bord te brengen, zoals probleemcomponisten soms doen. Ik geloof er niet in, maar bij hun volgende match zal ik goed opletten, en als de stukken opeens in de vorm van een kruis staan opgesteld of in de vorm van de letter F, als een knipoog naar de Grote Wantrouwige, dan weet ik wat er aan de hand is.

Nu de falsificatie van uitgeverij Batsford. Hier is Fischers gelijk onbetwistbaar.

Wit Fischer-zwart Bolbochan, Stockholm 1962.

Wits laatste zet was 35. Df3-b3 waarop volgde 35...Tf8xf4 36. Td5-e5+ Kg8-f8 37. Te5xe8+ en zwart gaf op. Fischers analyse van de diagramstelling was: “Op 35...Kh8 ( of 35...Lxf4 36. Th5+ ) wint wit met 36. Pxg6+ Dxg6 37. Txg5 Tf1+ ( na 37...Dxg5 leidt 38. Dh3+ tot mat ) 38. Ka2 Dxg5 39. Dh3+ Kg8 40. Dxf1.“ Maar in de nieuwe editie van Batsford staat het anders. De medewerkers van de uitgeverij dachten dat ze het beter wisten dan Fischer en ze veranderden de variant, ze lieten wit niet 40. Dxf1 spelen, maar 40. Dh7+ Kf8 41. Dh8+ Dg8 42. Dh6+ Dg7 43. Dxg7 mat. Mat? Ze hadden kennelijk over het hoofd gezien dat wit in deze variant na zwarts 41ste zet zelf schaak staat. De variant is onzinnig. Uit niets in de tekst blijkt dat het niet Fischer, maar iemand van de uitgeverij is geweest die de onzin heeft geschreven. Ze hebben bij Batsford zonder toestemming of medeweten van de auteur veranderingen aangebracht, ze hebben wat goed was verprutst tot onzin, en Fischer is terecht kwaad.

    • Hans Ree