Tineke Lodders moet het CDA redden

De leiderschapskwestie staat niet op de agenda van de CDA-partijraad morgen in Utrecht. Maar volgens Ton de Kok zal het daar in de wandelgangen wel vooral over gaan. Huidig fractieleider Heerma ligt al uit de race. Het gaat alleen nog tussen De Hoop Scheffer en Lodders.

De grootste oppositiepartij, het CDA, heeft zaterdag partijraad. Wat er in de vergaderzaal gebeurt, zal niet zo belangrijk zijn. De politieke elite zal zich langdurig buiten de zaal ophouden, aan de koffiebar. Oude kopstukken als Schmelzer, Andriessen, de Brokx'en en de Braks'en zullen ongetwijfeld weer conspiratief rondschuiven. In die koffiegroepjes wordt geanalyseerd, geschaakt en geschoven. Crises worden besproken en koppen gehakt. Eén onderwerp zal het 'crème' van de partij zaterdagochtend niet onbesproken laten: de leiderschapscrisis.

De afgelopen jaren zijn voor de christen-democraten zware jaren geweest. Oppositie voeren is nauwelijks mogelijk. Paars doet wat te verwachten was: ze gaat door op de koers die Lubbers heeft uitgestippeld en stemt haar beleid flexibel af op de mondiale economische realiteit. Dat het partij-politieke profiel van de regeringspartijen daardoor aan relevantie afneemt is all in the game.

Historisch-politieke uitgangspunten zijn aardig voor de partijprogramma's, maar 'hang ons daar niet aan op'. En dat doet de achterban ook niet, die ziet tegenwoordig ook de rauwe werkelijkheid. Straks zullen liberalen en christen-democraten gewoon op Kok stemmen, omdat de man het goed doet en vertrouwen wekt.

Dat hij een 'socialist' is zal deze kiezers een zorg zijn, want wat is dat nog, een socialist? Dit stemgedrag heeft het CDA onder Lubbers groot gemaakt. Notoire confessionelen-haters gaven toe - beschroomd, dat nog wel - dat ze wel eens Lubbers hadden gestemd.

Met andere woorden: politiek profiel gebaseerd op partijprogramma's en historisch gefundeerde scheidslijnen houdt de kiezer niet meer binnen die lijnen. De modale kiezer wil een aansprekende leider en verder gaat zijn politieke belangstelling niet. En daar nu heeft het CDA een probleem.

Weinigen in het CDA zullen nog menen hun 34 zetels te kunnen behouden op basis van christen-democratische uitgangspunten; hoe mooi Frans Andriessen ze weer eens heeft geformuleerd in zijn rapport 'Vaste waarden - Nieuwe wegen'. De meeste van die waarden vindt men ook bij de drie regeringspartijen. En de richting van die 'nieuwe wegen' wordt - zoals gezegd - grotendeels bepaald door de sociaal-economische internationale context waarin we gevangen zitten.

In de leiderschapskwestie heeft het CDA een drietal opties: Heerma, De Hoop Scheffer en Tineke Lodders. Wie nu nog denkt aan het vieux jeu in de partij: Van den Broek, Wijffels (als de eeuwige deus ex machina), Ruding en Andriessen, moet als politiek-mysticus worden buitengegooid. Meer dan bovengenoemde drie heeft het CDA niet.

Heerma ligt in feite al uit de race. Zijn persoon dringt een vergelijking op met de nieuwe Roemeense president, de christen-democraat Constantinescu. Een integere, zachtaardige, bedachtzame, vrome man die - zo schrijft de Volkskrant - het niet moet hebben van zijn leidersuitstraling.

In de verkiezingsstrijd kon Heerma op zijn atheïstische tegenstander scoren door hem de vraag te stellen of hij in God gelooft. Jammer, maar zo eenvoudig win je in ons ontkerstende land geen zielen meer.

Dan blijven over De Hoop Scheffer en Lodders. Over De Hoop Scheffer is de laatste tijd nogal wat geschreven. Hij is flink ambitieus, stelt men vast. Akkoord, maar dat is een pluspunt. De wereld moet het van ambitie hebben.

Verder zou hij geen politiek gezicht hebben. Daarbij wordt Brinkman aangehaald die gezegd moet gebben dat De Hoop Scheffer “te glad en te grijs” is. De tint grijs is voor mensen die in de Nederlandse politiek iets willen worden niet altijd een negatieve kleurschakering.

In ons politieke systeem, waaraan D66 de laatste jaren 'hard' werkt om het te veranderen, kan het voor de carrière dodelijk zijn als de omringende wereld weet waar je politiek voor staat. Daar komt bij dat de grote fracties, in het licht van de fractiediscipline, publieke uitingen van spontane democratische meningsvorming van haar leden, vaak genadeloos afstraft.

Het oude Oosteuropese model van het democratisch centralisme wordt door fractievoorzitters nog vaak gehanteerd om hun mannen en vrouwen politiek op te lijnen. Als je als fractielid met ambitie wat 'vindt', doe je er goed aan na te gaan of de fractievoorzitter, en het liefst alle anderen in de fractie, dat ook 'vinden'. Dat doet De Hoop Scheffer ook en dat brengt hem ver. De kleur grijs is daaraan inherent. Maar ik denk dat dat beeld over hem snel kan worden bijgesteld als hij de ruimte krijgt om zich te ontplooien.

Dan rest Lodders. Een vrouw! Goddank, zou ik haast zeggen. Bij haar lijkt de redding van het CDA te liggen. Ze ziet er uit als een vrouw, rookt af en toe toch een sigaartje, heeft de nodige intellectuele bagage, is verbaal behoorlijk bewapend en heeft een mening. Maar pas als zij ook bij tijd en wijle een 'takke-wijf' durft te zijn, zal zij onder de kiezers de kick genereren die nodig is. Zo'n vrouw als lijsttrekker zal zeker haar helft van het electoraat tot nadenken stemmen. En vele mannen uit de andere helft zullen de vrouw Lodders freudiaans haten maar daarom ook stemmen.

Over het eventuele leiderschap van De Hoop Scheffer of Lodders, zal zo spoedig mogelijk duidelijkheid moeten komen. Het CDA moet daar niet mee wachten tot september volgend jaar. Maar stel dat die duidelijkheid in het voorjaar al wordt verschaft, met De Hoop Scheffer als de toekomstige lijsttrekker, wat wordt dan de positie van Heerma? Nog meer schade?

Ik denk het niet. Met Heerma in de huidige rol, die hem overigens niet is te verwijten, komt het CDA niet uit het dal. Een wisseling van fractievoorzitterschap, mits duidelijk geformuleerd en goed publicitair begeleid, kan de noodzakelijke omslag geven om de partij op tijd voor de verkiezingen bij de VVD en PvdA langszij te brengen.

Maar een dergelijke tussentijdse machtswisseling is riskant, want De Hoop Scheffers nieren zullen door de parlementaire journalistiek hevig worden beproefd. Beginnersfouten kunnen doordreunen tot de verkiezingen.

Met Lodders ligt de zaak wat makkelijker. Zij zit niet in de fractie en dat maakt het voor Heerma minder pijnlijk en voor de partij veiliger. Die positie geeft haar de gelegenheid in haar rol te groeien. Ze kan uit de vele politieke vragen die direct op haar zullen afkomen een keuze maken en de onaantrekkelijke comfortabel naar de fractie verwijzen, die zij 'immers' niet voor de voeten wil lopen. Daarom is zij voor mij de ideale lijsttrekker.

Maar er rest nog een probleempje. Lodders heeft tot nog toe gezegd dat ze niet wil. Als ze daarin volhardt, en dat moet snel duidelijk worden, houdt alles op. Dan is ze weer een van die vrouwen die het lijken te kunnen, maar toch maar liever de leiding aan de man laten, alle emancipatiegevechten ten spijt.