Loekasjenko ziet hoofdprijs aan zich voorbijgaan

Als het aan president Aleksandr Loekasjenko had gelegen, hadden de Witrussen zondag op min of meer democratische wijze de democratie moeten afschaffen en hadden ze hem tevens aan de ultieme zege in zijn lange en verbitterde oorlog tegen het parlement moeten helpen. Het vannacht onder ongetwijfeld zware Russische druk tot stand gekomen akkoord berooft de Witrussische leider nog even van die successen. Maar Loekasjenko kennend, zal de oorlog doorgaan en is hooguit sprake van een kleine tegenslag.

De autoritaire Loekasjenko heeft geen boodschap aan het parlement of aan welk ander orgaan dan ook. Hij heeft zelfs verboden dat er verkiezingen komen voor de 61 nog steeds lege zetels in het parlement, want “parlementariërs houden hun woord toch niet” en “tweehonderd parlementariërs is genoeg voor een land met de omvang van Wit-Rusland”. Loekasjenko regeert liever met decreten, waarmee het parlement en organen als het Constitutionele Hof worden omzeild. Een democratie is Wit-Rusland al heel lang niet meer. Onafhankelijke kranten moeten in het buitenland worden gedrukt, betogingen worden met harde hand neergeslagen, vakbondsleiders zitten gevangen en wie het niet met Loekasjenko eens is “moet maar een ander vaderland zoeken”, zoals de president het deze week uitdrukte. Twee leiders van het rechtse Volksfront vroegen eerder dit jaar asiel aan in de VS omdat ze zich bedreigd voelden.

Het referendum van zondag bestaat uit zeven vragen, vier van Loekasjenko, drie van het parlement. Loekasjenko legt een ontwerp-grondwet voor waarin zijn toch al zeer grote grondwettelijke bevoegdheden nog worden uitgebreid. Zo wil hij het recht verkiezingsdata vast te stellen, het parlement naar huis te sturen en 's lands rechters, de helft van de leden van de Nationale Kiescommissie, de helft van de leden van het Constitutionele Hof, de procureurs-generaal, de voorzitter van de Nationale Bank en een aantal leden van de nieuw te vormen Senaat te benoemen. Het parlement moet worden gehalveerd, vindt de president, die bovendien zondag een nieuwe ambtstermijn van vijf jaar wil laten ingaan, waardoor hij tot 2001 aan de macht zou blijven. Zijn voorstelen komen in feite neer op de vorming van een eenmansdictatuur.

Het parlement, waarin de meeste partijen - van de rechtse nationalisten tot de communisten toe - Loekasjenko meer dan beu zijn, wil in het referendum vragen het ambt van president af te schaffen en de regering meer macht te geven. Het wil ook vragen of Loekasjenko het recht moet hebben lokale bestuurders te benoemen en het eist (een nu niet bestaande) controle op het presidentiële budget. De andere vragen betreffen de afschaffing van de doodstraf (waar Loekasjenko tegen is), de vraag of grond vrij mag worden verkocht (nee, vindt Loekasjenko) en de wijziging van de nationale feestdag.

De toch al permanente politieke spanning in Wit-Rusland is door het referendum hoog opgelopen, vooral sinds het begin van deze maand. Het Constitutionele Hof bepaalde op 4 november dat het resultaat van het referendum volgens de grondwet consultatief en niet bindend is. Dat was een streep door de rekening van de ondanks zijn harde hand vooral op het platteland nog steeds populaire Loekasjenko. Hij riep dat het Hof “de rol speelt die de vijanden van het volk het heeft toebedeeld” en dreigde elke instantie die zich nog met het referendum zou bemoeien, naar huis te sturen.

Op 9 november opende de president alvast de stembureau's voor de kiezers “die op 24 november niet zouden kunnen stemmen”. Dat was voor de voorzitter van de Nationale Kiescommissie, Viktor Gontsjar, die het resultaat van de stemming moet bekrachtigen, aanleiding fel te protesteren. De grondwet voorziet niet in een vervroegd openen van de stembureau's, aldus Gontsjar. Hij stelde een grote reeks wetsovertredingen door Loekasjenko aan de kaak: alleen de president had zendtijd op radio en tv gekregen om zijn standpunt toe te lichten - het parlement kreeg “nog geen minuut'. Stembiljetten waren al ingevuld voor ze de kiezers ter hand waren gesteld, de tekst van Loekasjenko's voorstel was pas drie dagen na de opening van de stembureau's ter inzage in de stembureau's gedeponeerd, die van het voorstel van het parlement was nergens te vinden. In de stembureau's hingen affiches waarin werd uitgelegd hoe de kiezer voor Loekasjenko's voorstel moet stemmen. Gontsjar: “Het referendum is een nationaal schandaal en een nationale idiotie. Alleen een krankzinnige of een gestoorde kan het resultaat van het referendum accepteren.”

Loekasjenko deed wat hij gewoonlijk doet in zulke gevallen: hoewel de grondwet bepaalt dat alleen het parlement Gontsjar kan ontslaan, stuurde hij de voorzitter van de Kiescommissie de laan uit en liet hij hem door de politie uit zijn kantoor gooien. Hij liet de politie ook het parlement omsingelen om te voorkomen dat parlementariërs zich naar het radiostation zouden begeven om het volk toe te spreken. Bovendien gaf hij de voorzitters van de stembureau's opdracht al vóór zondag 85 procent van de stemmen binnen te halen. Dat daarbij kiezers onder druk worden gezet te gaan stemmen gaf de president rondborstig toe. Het was voor premier Michail Tsjigir, die Loekasjenko lang door dik en dun heeft gesteund, aanleiding af te treden en zich bij de oppositie te scharen.

In het parlement, waar de leden deze week ook overnachtten om te voorkomen dat Loekasjenko het achter hun rug ontbindt, werden intussen genoeg handtekeningen opgehaald voor een impeachment-procedure. Het Constitutionele Hof ontving deze week een door 75 parlementariërs (vijf meer dan nodig) getekend verzoek om de president te mogen afzetten en oordeelde prompt dat het verzoek gegrond is. Dat maakte de weg vrij voor een afzettingsresolutie in het parlement. Als die resolutie door 134 van de 199 parlementariërs wordt gesteund, wordt Loekasjenko afgezet.

Maar zover komt het niet. Het akkoord van vannacht heeft de angel even uit het conflict gehaald. Het parlement staakt de afzettingsprocedure en de president gaat ermee akkoord dat het resultaat van het referendum niet bindend is. De zwaar aangeslagen democratie in Wit-Rusland blijft, althans formeel, nog even bestaan.

    • Peter Michielsen