Een gedroomd verleden

Peter Ackroyd: Milton in America. Sinclair-Stevenson, 277 blz. ƒ 40,50.

Peter Ackroyd heeft al zijn romans geschreven over historische figuren (de architect Hawksmoor, de dichter Chatterton, de geleerde John Dee) en altijd de vrijheid genomen de feiten van hun leven naar zijn hand te zetten. Maar hij is nog nooit zover gegaan als nu met de dichter John Milton.

Toen in 1660 na elf jaar Gemenebest de Stuarts terugkeerden op de Engelse troon was er voor Milton als prominent medewerker van Cromwell reden om bestraffing te vrezen. Hij kwam er af met een boete, leefde tot 1674 en publiceerde hoewel sinds jaren blind Paradise Lost en andere grote werken.

Zo niet bij Ackroyd. De dichter haast zich in 1660 naar Amerika, lijdt schipbreuk op de kust van Nieuw Engeland, zwerft door de wildernis en wordt eerste burger van een puriteinse gemeente die de naam 'New Milton' krijgt. Daar windt hij zich op over het papisme van een naburig plaatsje; hij onderneemt een reis naar andere puriteinse gemeenten om troepen te werven, verslaat de katholieken in een bloedige veldslag en vergrijpt zich op het overwinningsfeest aan een Indiaanse.

Niets hiervan is waar. Milton is nooit de oceaan overgestoken en er zijn geen gronden om aan te nemen dat hij zich zo gedragen zou hebben als bij Ackroyd. Zijn avonturen hadden net zo goed toegeschreven kunnen worden aan een denkbeeldige dichter.

De geschiedvervalsing doet niets af aan de hoge graad van leesbaarheid van dit boek. Wat een meester-verteller is Ackroyd geworden. In zijn vorige romans werkte hij vaak met bovenzinnelijke verschijnselen om de spanning op te voeren, vooral met historische voorvallen die zich na tweehonderd jaar nog lieten bespeuren of een uitwerking hadden op dezelfde plaats. Daar is geen sprake meer van. Het verhaal is in een soepele realistische vorm verteld, boeiend genoeg om een gat in de nacht mee te lezen en grappig in zijn uitbeelding van de humorloze Puriteinse levensstijl.

In The Times vertelde Ackroyd onlangs hoe hij zijn dromen heeft leren richten naar waar hij wil, de zeventiende of achttiende eeuw bijvoorbeeld: hij plaatst zijn bestelling bij zichzelf voor het inslapen, en zijn droom voert hem erheen. Het verleden dat hij dan meebeleeft, moet anders zijn dan het algemeen bekende, want het is er één waarin hij zelf aanwezig is. Wie met dat idee overweg kan, zal gauw de juiste stemming vinden voor Milton in America.