Grand Culte; Het wankele succes van de Beaujolais Primeur

Vandaag, op de derde donderdag van november, transporteren Franse treinen, vrachtwagens en vliegtuigen de Beaujolais Nouveau naar vrijwel alle landen ter wereld. Toch gaat het minder goed met het visitekaartje van de Beaujolais. Is de wijn 'versneden werkmansbocht' of juist 'vol van kruidige spiritualiteit'? Verslag van de jongste oogst in een streek die 'weight watchers' beter kunnen mijden.

'Schijnheiligen! Opportunisten! Charlie Chaplins!'' Driftig gooit Paul Cinquin de visitekaartjes van Nederlandse handelaren als Alliance Vinicole (Heesch, Noord-Brabant) op tafel. Braakgeluiden makend doet de wijnboer alsof de gedachte aan buitenlandse klanten voldoende is om zijn maag te legen.

De proeverij in Regnié-Durette begon nog wel zo gemoedelijk. Aan de kelderwanden prijkten de ingelijste, met handtekeningen gesierde truien van Tour de France-helden als Hinault, Gimondi, Poulidor en Joop Zoetemelk ('Allemaal copains'). Tegen de tanks vol gistend druivennat leunden mannen met getrimde snorren en aardbeienneuzen ('Ook allemaal copains'). En op tafel stond een dozijn flessen ('De béste copains'). Jaargang na jaargang van de plaatselijke cru vloeide in de glazen: de nog straffe '95, de mildere '94... tot en met de karaktervolle '88, waarin de kameraden van Paul Cinquin - niet gehinderd door nuchterheid - 'een bouquet van pinguïn-sperma en vrouwelijke viriliteit' ontwaarden.

Bij het trefwoord Mururoa verslikten de gesprekspartners zich. Als ergens de schokgolven van de Franse atoomproeven nog voelbaar zijn, dan is het wel in de vaten onverkochte Beaujolais-wijnen van vorig jaar. De door Greenpeace geïnitieerde consumentenboycot zorgde ervoor dat de vijfduizend viticulteurs in de regio naar schatting 12,5 procent minder verkochten dan in 1994. Nederland-actieland liep voorop: de import zakte van 7,5 naar 5 miljoen flessen. “Contracten werden eenvoudigweg opgezegd”, briest Cinquin. ,Ik heb niet onder stoelen of banken gestoken dat ik het schandalig vond. Quand je suis en colère, je suis en colère! En als die woede tot gevolg heeft dat jullie mijn wijn niet meer lusten: mij best. Ik verdrink er niet in, ik zuip het allemaal zelf wel op.”

Ten zuiden van Macon en ten noorden van Lyon ligt het grootste wijndistrict van de Bourgogne. Dit langgerekte gebied (zestig bij twintig kilometer) brengt volgens handboeken 'de meest Franse van alle dranken' voort. Jarenlang - tót het moment dat Jacques Chirac zijn nucleair wapentuig liet testen op een atol in de Stille Oceaan - was de Beaujolais Nouveau behalve 'een vloeibare schaterlach op tafel' ook de naam van een ongeëvenaard succesvol marketingconcept. De opmars begon na de Tweede Wereldoorlog. De volksmond wil dat de nazi's alle wijn hadden meegenomen naar Duitsland, waardoor kunstgrepen nodig waren om dorstige Fransen in de herfst van 1945 aan hun alcoholisch gerief te helpen. Door toepassing van een snel gistingssysteem (macération carbonique) stond anderhalve maand na de oogst een extreem jonge Beaujolais op tafel.

In de eethuizen en cafés van Lyon, gastronomisch de hoofdstad van Frankrijk, werd de Primeur vervolgens een begrip. Vooral, zeggen kwade tongen, door een protectionistische maatregel: op wijnen uit concurrende gebieden moest viermaal zoveel accijns worden betaald. Gevolg is dat de industriestad sinds begin jaren vijftig bekend staat om drie rivieren die het centrum doorsnijden: de Rhône, de Saône en de Beaujolais.

Internationaal brak de Primeur een decennium later door. Advertentie-campagnes ('Le Beaujolais Nouveau est arrivé') verhieven het eenvoudige produkt tot symbool van de bij uitstek Franse hedonistische geestesgesteldheid. “Vergeet het voorzichtige ruiken en drinken, het gegorgel om de smaak te determineren en de geladen stilte waarmee we de grote Bourgogne- en Bordeauxwijnen benaderen”, beveelt het Wijnreis boek voor Frankrijk. “De wijnen uit de Beaujolais moeten met grote teugen worden doorgeslikt.” Over het niveau van deze modewijn valt te discussiëren, maar het staat vast dat zij de status heeft verworven van Grand Cult.

Vente directe, Cave, Bouteilles en vrac, Dégustation!: geen straat, geen landweggetje, geen heuvel kan in de Beaujolais worden verkend of de bezoeker stuit op proeflokalen. Eind september hangt in tientallen gehuchten de zware geur van fermenterende druiven, klinken in de wijngaarden de gezangen van oogstende boeren ('Je t'aime à la folie') en draaien de werknemers van coöperaties overuren. Maar er is altijd wel een moment voor 'un petit truc', een glaasje rood, een kir, of een rosé met bramenlikeur. Excuses genoeg. We gaan tenslotte dadelijk eten; het duurt nog zolang voordat we gaan eten; het eten moet worden weggespoeld.

Het landschap van de Beaujolais ligt erbij als het ideale decor voor een Franse streekroman. Vanaf de Saône-oevers in het oosten heuvelt het omhoog naar de bergruggen van het westelijk gelegen Massif Central. Overal in het gebied staan natuurstenen boerderijen, romaanse kapellen, burchten, schuilhutten, auberges en renaissance-huizen. “De smalle, kronkelige wegen voeren je steeds weer naar nieuwe, dromerige valleitjes, fraaie vergezichten en stokoude dorpjes”, noteerde Hubrecht Duijker lyrisch in zijn standaardwerk De grote wijnen van de Bourgogne. “Het is een romantisch land. Heel lang betekende in Frankrijk naar de Beaujolais gaan zoveel als op huwelijksreis gaan.”

Zelfs cynische journalisten kunnen niet ongevoelig blijven voor de charmes van deze contreien, moet Sopexa (het promotiecentrum voor Franse landbouwprodukten en levensmiddelen) hebben gedacht. In het kader van Operation Restore Beaujolais werden hier de afgelopen maanden zoveel mogelijk media rondgeleid en ge- fêteerd. Andere primeurwijnen, bijvoorbeeld Italiaanse, hebben eind '95 geprofiteerd van de economische klap die de Nouveau opliep. De bedoeling lijkt het verloren gegane marktaandeel door een media-offensief te heroveren.

Aan de voet van Mont de Brouilly ligt het Chateau de la Chaize. Op het gras naast de oprijlaan staan de caravans van zigeuners. Zij behoren tot het legioen van 80.000 mannen en vrouwen die op free lance-basis (voor ongeveer honderd gulden per dag) de officieel voorgeschreven Gamay noir au jus blanc-druiven plukken waarvan de Beaujolais-wijnen worden gemaakt. Hun was wappert aan de lijnen, auto's staan met opengesperde motorkap pen tussen de heggen, afval brandt in olietonnen. Iets verderop bevindt zich het somptueuze landhuis van de viticulture, die jaar na jaar een voortreffelijke Brouilly presenteert.

Behalve aan de Primeur-variant heeft de Beaujolais haar faam te danken aan de enkele maanden later in de winkels verschijnende gewone Beaujolais en de Beaujolais Villages, maar met name aan de crus, 'adellijke' wijnen voorzien van een eigen herkomstbenaming. De Brouilly is niet de enige: verder valt dit voorrecht ten deel aan Côte de Brouilly, Saint Amour, Moulin à Vent, Juliénas, Chénas, Fleurie, Régnié, Chiroubles en Morgon. Van oudsher bestaat er spanning tussen enerzijds de producenten van de tien elitewijnen en anderzijds de boeren die minder aristocratische Beaujolais leveren. Een klein-Versailles als De la Chaize wordt met argusogen bekeken door de Nouveau-ploeteraars. Zo zegt Bruno Hetier, een van hen: “De dure huizen doen heel arrogant, maar ze drijven op de populariteit die wíj de Beaujolais bezorgen. Handelaren, toeristen, restauranthouders en particuliere kopers komen in eerste instantie voor óns. De producenten van de crus zijn jaloers: die landjonkers voelen zich verdrongen door het plebs. En dus zullen ze zich nooit erg lovend uitlaten over onze wijn.”

Inderdaad halen vinologen van tophuizen in Fleurie of Chénas dikwijls hun neus op voor de Primeur. Zeker, heet het dan, het originele produktieproces verdient waardering: de druiventrossen worden met de hand geplukt en in cuves gestort, waarna de vergisting zich gedurende vier dagen binnen de merendeels ongekneusde vruchten voltrekt. Bij persing ontstaat een 'bouquetteuze' wijn: veel geur en smaak, weinig tannine. Maar verdient dat vocht nou werkelijk complimenten als 'ontwapenend charmant, hartelijk warm en vol van kruidige spiritualiteit'? Non, pas du tout.

Wina Born, Neerlands oppertafeldame, onderschrijft de kritiek. “Zo er ooit een wijn is overschat en over het paard getild”, meldde ze eens, “dan is dat wel de Beaujolais Nouveau.” Een criticus van de International Herald Tribune repte over 'alledaags werkmansbocht', en sommige gerenommeerde gourmands hebben gepleit voor een alternatieve titel op de flessenbuik: Château Migraine. Het is kritiek waar Georges Duboeuf - van loonbottelaar opgeklommen tot grootste wijnhandelaar van de Beaujolais - zich danig over kan opwinden. “De Primeur is geen wijn om bij ernstige gelegenheden te drinken”, zei hij ooit. “Het is een wijn die je inwijdt in het wijnproeven. Je krijgt goede kwaliteit voor een niet te hoge prijs.”

En passant bestreed Duboeuf het hardnekkige verhaal dat wereldwijd tien keer zoveel Beaujolais wordt gedronken als de regio kan produceren. Dat achter het etiket vaak andere (inferieure) wijnen schuil gaan, acht hij echter onmogelijk. “In de eerste plaats is fraude met wijn allerminst een peuleschil: er is een strikte wet- en regelgeving. In de tweede plaats gaat dit kwaadaardige gerucht er vanuit dat er meer vraag dan aanbod is, en dat daarom valse Beaujolais op de markt wordt gebracht. Maar we zitten in de Beaujolais met een wijnoverschot.”

Volstaat de verdediging van Duboeuf? Feit is dat jaarlijks zo'n 1,3 miljoen hectoliter uit de lokale druiven vloeit, waarvan inderdaad slechts viervijfde van de hand gaat. In de loods van Brouilly-producent Domaines Les Roches Bleues wordt niettemin luidkeels gelachen als de kwestie ter sprake komt. “Parijs is hier ver vandaan”, zegt propriétaire Dominique Lacondemine raadselachtig. Naar uitleg gevraagd: “Veel Primeur-wijn wordt vierhonderd kilometer noordelijker gebotteld - in de hoofdstad. Daar hebben ze een ruimere zakenmoraal dan wij. En als je dan beseft dat veel Rhône-wijn waanzinnig goedkoop is... Ik weet zeker dat er regelmatig wordt 'geassembleerd', gemengd. Ik kan alleen maar hopen dat het niet op grote schaal gebeurt. Als we hier een versie van het Oostenrijkse wijnschandaal krijgen, leidt dat ongetwijfeld tot zware imago-beschadiging. Dan zou ik met wat collega's een hooivork pakken om de schuldigen tegen een muur te prikken.”

Lacondemine haast zich te verklaren dat er 'ook weleens goede Primeur' wordt gemaakt. “Zomers met veel zon garanderen meestal een aangename Nouveau. De druiven worden vroeg geoogst; er is tijd om zorg te besteden aan het productieproces. Maar kunnen de plukkers pas begin oktober de hellingen op, dan komt er teveel druk op de ketel te staan. Die derde donderdag in november móet worden gehaald. Het is helaas een financieel circus.”

Jalousie de métier, moppert Primeur-boer Jean-Francois Pein in Theizé. Terwijl zijn reukorgaan een glas versgetapte most keurt, somt hij de factoren op die zijn '96 tot een 'excellente, evenwichtige wijn' zullen maken. “Een warm, droog voorjaar. Weinig regen en storm in de zomermaanden. En mijn vakmanschap natuurlijk. Hier wordt niet gesjoemeld.” Dat zou ook ongelofelijk dom zijn, benadrukt Pein. Hij vreest l'effet papillon: zoals één vlinder de gang van zaken op aarde kan veranderen door een beweging met zijn vleugels, zou een mini-rel in dit wijngebied onvoorstelbare gevolgen kunnen hebben. “Dan stort de hele economie van de Beaujolais in elkaar. En arm worden, dat is wel het laatste wat wij willen.” Hij heft het glas: Proost, op de Primeur, op de 'Koning van de cash-flow'.

DE BEAUJOLAIS-WIJNEN VAN NOORD NAAR ZUID

Het noorden van de Beaujolais telt tien crus, wijnen die zijn vernoemd naar de dorpen (of groepen van dorpen) waar ze worden geproduceerd.

Saint Amour. Oppervlakte: 300 hectare (kiezelhoudende klei). Productie: 2,2 miljoen flessen. Smaaknotities: soepel en pretentieloos, harmonieus. Licht rood fruit. Beslist binnen enkele jaren na de oogst drinken.

Juliénas. Oppervlakte: 590 hectare (leisteen en graniet met klei-aders). Productie: 4,5 miljoen flessen. Smaaknotities: breed bouquet (perziken, bloemen). Veel expressie, vlezig, markante kersen- en frambozen-tonen. Tussen twee en vijf jaar na de oogst consumeren.

Chénas. 260 hectare (graniethoudende zandgrond). Productie: 2 miljoen flessen. Smaaknotities: robuust, kruidig, vol fruit en hout. Kan lang uitrijpen en tot zes à zeven jaar na de oogst worden gedronken.

Moulin à Vent. Oppervlakte: 640 hectare (graniet, rijk aan mangaan). Productie: 4,7 miljoen flessen. Smaaknotities: fluweelachtig maar tegelijkertijd krachtig, speels. Een rozengeur, een frambozenaroma en een zweem van truffel. Deze 'kroon op de Crus' kan lang worden bewaard: tot tien jaar, soms langer.

Fleurie. Oppervlakte: 820 hectare (granietzand). Productie: 5,9 miljoen flessen. Smaaknotities: een parfum van viooltjes, lelies en in sommige jaren wat cacao. Edele en levendige smaak (zwarte bessen), romige afdronk. Binnen drie jaar na de oogst drinken.

Chiroubles. Oppervlakte: 400 hectare (graniet en porfier). Productie: 2,6 miljoen flessen. Smaaksensaties: een bouquet dat doet denken aan pioenrozen en lelietjes-van-dalen. Veel rood fruit op de tong, desondanks de zwakste broeder onder de crus. Eén à twee jaar na de oogst op dronk.

Morgon. Oppervlakte: 1100 hectare (verweerd graniet en leisteen). Productie: 8,2 miljoen flessen. Smaaksensaties: donkere, intense fruitgeuren. Zo krachtig (kirsch, kersepitten) dat de wijn ook wel Le petit Bourgogne wordt genoemd. De goede jaren kunnen een klein decennium rijpen.

Régnié. Oppervlakte: 520 hectare (zand en graniet). Productie: 4,4 miljoen flessen. Smaaksensaties: zacht en fruitig palet (aalbessen, bramen), niet bijster karaktervol. Doorgaans tussen de twee en vijf jaar na de oogst drinken.

Brouilly. Oppervlakte: 1200 hectare (graniet en zand). Productie: 9,6 miljoen flessen. Smaaksensaties: een parfum met pruimen en rode vruchten. Soepel, zeer fruitig, een vleug van mineralen. De wijn is na twee jaar rijpen op dronk.

Côte de Brouilly. Oppervlakte: 390 hectare (blauw 'vulkaangraniet'). Productie: 2,3 miljoen flessen. Smaaksensaties: in de verte een irisgeur. Pittige fruitigheid, elegant. Heeft enkele jaren rijping nodig, kan makkelijk zeven jaar worden bewaard.

Naast de tien crus brengt de Beaujolais diverse minder indrukwekkende wijnen voort. In het midden van de streek: de fris-fruitige Beaujolais Villages (5800 hectare klei en kalk, 46 miljoen flessen). In het zuiden: de nog lichtere Beaujolais (10.200 hectare kalkgrond, 83 miljoen flessen). Eenderde à de helft deel van deze wijnen wordt gebotteld als respectievelijk Beaujolais Villages Primeur en Beaujolais Primeur (beiden ook wel Nouveau genaamd). Verder produceert het gebied jaarlijks enkele duizenden hectoliters witte wijn (op basis van de chardonnay-druif) en een verwaarloosbare hoeveelheid rosé.

RESTAURANTS

De Beaujolais gaat prat op een 'boerenkeuken' die zich niet onderscheidt door kleine porties en lichtverteerbaarheid. Schenkelsoep, charcuterie, stoofpotten, gevogelte in romige sauzen, braadworst van kalfsingewanden, Charolais-rundvlees, ambachtelijke oliën: weight watchers kunnen de streek beter mijden.

Le Coq au Vin, Juliénas. Habitat-variant op de ouderwetse bistro, niet alleen qua inrichting: de klassieke gerechten (coq au vin, terrine de canard, crème brulée) komen in een hedendaagse, lichte vorm op tafel. Menu's vanaf 98 francs. Tel. 00-33-74044198.

Auberge du Cep, Fleurie. De regionale keuken op het hoogste niveau. Eend met spekjes, foie gras, boterzachte runderfilet in een donkere wijnsaus. En de beste desserts die we het afgelopen jaar nuttigden. Het restaurant heeft twee Michelin-sterren maar biedt voor 200 francs al een viergangenmenu. Inl 00-33-74041077.

Chez Mabeau, Odenas. Pretentieloos adres waar liefdevol wordt gekookt. Uitstekende salade met lamszwezerik. 's Zomers kan buiten (uitzicht op de wijngaarden) worden genoten van 'rood plus rood': aardbeien en frambozen met een koel glas Brouilly. Menu's vanaf 148 francs. Inl 00-33-74034179.

Auberge du Vieux Ternand, Ternand. Achter de 'kachel' bereidt een stille moeder fazant met appel, Bresse-kip in dragonsaus en vijgentaart. Onder de lambriseringen bedient haar joyeuze zoon de gasten. Bizarre, artistiekerige atmosfeer, afwisselend getoonzet door Elvis, Mahler, Abba en Ennio Morricone. Menu's vanaf 150 francs. Inl 00-33- 78713256.

Chez Jean Pierre, Brouilly. Wijnboeren en plukkers doen zich met opgestroopte mouwen tegoed aan dozijnen kikkerbillen-met-knoflook, beenham en pensworst in witte wijnsaus. Het gedroomd-rumoerige, archetypische Beaujolais-restaurant. Menu's vanaf 90 francs. Inl 00-33-74034055.

Le Pavillon, Cours. Op de bergrug ten westen van de Beaujolais gelegen hotel-restaurant met een uitstekende prijs/kwaliteit- verhouding (viergangen menu's vanaf 75 francs). Verse slakken, huisgemaakte patés, maaltijdsalades, riviervis. Na lunch of diner wandelen in de wouden. Inl 00-33-74898355.

Buffet de la gare, Belleville. Een met bric-à-brac volgestouwd stationsrestaurant; lunchadres van wijnhandelaren, kantoorpersoneel en passanten. Voor 89 francs eet men wat de pot schaft. Prei in vinaigrette, gebakken niertjes, crème caramel. Hier zou ook weleens gebakken koeienuier op het bord kunnen belanden. Inl 00-33-74660736.