De vervalste werkelijkheid

De Duitse filmer Michael Born staat terecht als 'meester-vervalser' van documentaires. Bericht uit de praktijk van een avontuurlijk ingesteld mens.

DE VREEMDELINGENHAAT in Duitsland wordt steeds erger, zo bleek zonneklaar uit Michael Borns bijdrage aan het Duitse 'infotainment'-programma Stern-TV eind 1995. De Duitse afdeling van de Ku Klux Klan hield, in witte gewaden en puntmutsen, een geheime bijeenkomst in het Eifel-gebergte. Hemeltergende racistische uitspraken vergezelden het branden van het kruis en de bijbel. Het openbaar ministerie stelde meteen een onderzoek in. Dat eindigde niet met de arrestatie van Duitse KKK-leden - die bleken niet te bestaan - maar met de arrestatie van de 37-jarige maker van de reportage. Dezer dagen staat hij in Koblenz terecht op de verdenking tussen 1991 en 1995 ten minste 21 vervalste actuele reportages te hebben verkocht aan Duitse omroepen, voor een totale waarde van 350.000 mark (bijna vier ton).

Bij het eerste onderzoek had justitie al spoedig de plaats gevonden, waar volgens Born de KKK-bijeenkomst was gehouden. In plaats van een verbrande bijbel werden evenwel de verkoolde resten van een roman aangetroffen - hetgeen justitie zeer bevreemdde. Tegelijkertijd kwam er in Koblenz een verzoek om assistentie binnen van collega's, die op het spoor probeerden te komen van een door Born in een andere reportage ten tonele gevoerde drugssmokkelaar. Men besloot de beide filmpjes naast elkaar te leggen. Stemanalyse bewees dat in beide films één persoon de hoofdrol speelde - een vriend van Born die nu naast hem in de beklaagdenbank zit.

Niet het maken van gefingeerde reportages wordt Born ten laste gelegd, maar dat hij onder valse voorwendsels aan derden zijn bijdragen als echt heeft verkocht. Ook zou er strafrechtelijk niets aan de hand zijn geweest als Born zijn bijdragen had vervaardigd als redacteur in vaste dienst bij de programma's waarin ze werden uitgezonden. Maar Born was niet in vaste dienst. Hij is een avontuurlijk ingesteld mens. Hij geniet van het verblijf op de slagvelden in deze wereld. Zo woonde hij tijdens de Libanese burgeroorlog jarenlang in Beiroet. Daar schreef hij de door Volker Schlöndorff tot speelfilm omgewerkte roman Die Fälschung - een aanklacht tegen het cynisme en de desinformatie in de media. Aan het eind van de jaren tachtig had hij ontdekt dat het maken van televisiereportages een lucratieve bron van inkomsten kon zijn.

De markt voor televisie-reportages is groot in Duitsland, waar talrijke commerciële televisiestations strijden om de gunst van de kijker. Serieuze Duitse bladen - de Süddeutsche Zeiting, de weekbladen Der Spiegel en Stern - exploiteren televisie-afdelingen waar actualiteitenprogramma's worden geproduceerd, sensationeel van aard en bijna altijd eindigend met een seks-onderwerp. Evenals de commerciële zenders Tele 5, Vox, Pro Sieben, de publieke WDR en de Zwitsers-Duitse DRS werden zij slachtoffer van Borns talent voor mise-en-scène.

Met elf gefingeerde bijdragen werd met name Stern-TV door Born getroffen, zonder dat ooit een begin van verdenking tegen de verslaggever is opgekomen. Tenminste, dat zei de presentator/hoofdredacteur Günter Jauch tegenover de rechtbank. Hij is een van de 79 getuigen die in het proces worden gehoord.

Born, die al spoedig na zijn arrestatie in december vorig jaar een bekentenis aflegde, voert ter verdediging aan dat men op de redactie van Stern-TV wel wist dat zijn bijdragen niet ernstig dienden te worden genomen. Born zegt dat men bij Stern-TV bij de montage welbewust de geloofwaardigheid van de bijdragen heeft vergroot. De verdachte acht zich het slachtoffer van gewetenloze ondernemers wier waarheidsliefde geheel schuilgaat achter de zorg om de kijkcijfers, en die geen interesse tonen voor belangwekkende reportages van free-lancers, als deze niet smeuïge, schokkende beelden aanleveren.

Daarover hadden Borns afnemers inderdaad niet te klagen. S-Zett, van de op papier hoogstserieuze Süddeutsche Zeitung, zond Borns pakkende reportage uit over een groep terroristen in Duitsland van de Koerdische beweging PKK, op zoek naar een geschikt pand om hun helse machines te vervaardigen - geheel gefilmd met de welwillende medewerking van een groep Albanese asielzoekers uit Koblenz. Meestal deed de verslaggever een beroep op zijn directe kenissenkring. Voor de reportage over een groep Duitse jagers bijvoorbeeld, in het nauw gebracht door steeds restrictievere overheidsbepalingen ter bescherming van het wild, nam hij 's nachts zijn toevlucht tot loslopende katten in het park. Een evident valse baard in deze film verhoogde de authenticiteit alleen maar, evenals de medewerking van een echte kat.

Driemaal kwam bij Borns klanten een begin van twijfel op. De lokale zender Tele Bremen zag in de de bijdrage over de bommenmakers van de PKK met verwondering dat, als de terroristen voor het eerst hun nieuw gevonden werkruimte betreden, daar reeds filmlicht staat opgesteld. De zender besloot de film niet aan te kopen, omdat men meende dat Born door de propaganda-afdeling van de PKK was misleid. De zender Tele 5 in München wees een bijdrage over het toenemend aantal vrouwelijke exhibitionisten van de hand, waarin men voortdurend blote dames door een bos zag rennen.

Born was al in 1991 op de zwarte lijst geplaatst van de publieke omroepgigant ARD. Dat was omdat hij een - naar achteraf blijkt - gefingeerde reportage over Iraakse vluchtelingen die illegaal de Oostenrijks-Duitse grens overschrijden, exclusief had verkocht aan de ARD, terwijl de film eerder op een lokale zender te zien was geweest. Aan de authenticiteit van de film had de ARD echter niet meer getwijfeld, nadat men er een telefoontje aan de Oostenrijkse meteorologische dienst aan had gewaagd. Was het mogelijk dat de vluchtelingen moedeloos door de sneeuw sjokten, terwijl de grensoverschrijding in juni plaats vond? Ja, was het antwoord, op grote hoogte.

Stern-TV heeft de beschuldiging, met Born onder één hoedje te hebben gespeeld, ferm van de hand gewezen. Maar het programma blijkt wel archiefgeluid van een explosie te hebben gemonteerd onder een reportage van Born uit Bethlehem, die achteraf voornamelijk blijkt te hebben bestaan uit door Born in Israel aangekocht archiefmateriaal. Op het moment suprême van de reportage, het ontploffen van een bom in een straat vol mensen, was er volgens Born met de originele geluidsopname even iets misgegaan. Waarom, vroeg de rechter tijdens het proces, kreeg de redactie geen argwaan toen uit de beelden van 'de explosie' bleek dat voorbijgangers aan de aanslag in het geheel geen aandacht besteedden? Getuige Jauch van Stern-TV: “In Bethlehem zijn regelmatig explosies.”

    • Raymond van den Boogaard