Ziekte Tudjman komt Zagreb zeer slecht uit

Hoe ziek is Franjo Tudjman? Als men de officiële verklaringen in Zagreb mag geloven, heeft de 74-jarige Kroatische president enige problemen met de spijsvertering, veroorzaakt door een maagzweer. Maar Tudjmans artsen in Washington, waar de president zich vorige week liet opnemen, reppen van maagkanker en volgens Amerikaanse bronnen is zijn toestand “behoorlijk slecht”. Hoe dan ook: de ziekte van de president kan ernstige gevolgen hebben.

In Zagreb wordt voornamelijk gezwegen over de gezondheidstoestand van de president, een enkele optimistische melding daargelaten over zijn prima eetlust of het partijtje tennis dat hij voor volgende week al heeft afgesproken. Een Kroatisch weekblad, dat een verslaggever naar Washington stuurde om bijzonderheden op te diepen, kon die niet publiceren omdat de drukkerij op last van het bewind elke medewerking weigerde. Kennelijk hebben de autoriteiten net als ten tijde van het socialisme, toen partijchefs kerngezond heetten te zijn tot ze plotsklaps stierven, de gezondheid van het staatshoofd tot staatsgeheim verheven.

Duidelijk is, dat Tudjman niet voor de behandeling van simpele spijsverteringsproblemen of een maagzweer in het prestigieuze Walter Reed ziekenhuis in Washington hoeft te gaan liggen. Duidelijk is ook dat de lezing van de Amerikaanse artsen in Zagreb niet met zoveel woorden is tegengesproken. Het ligt daarom voor de hand te veronderstellen dat Tudjman ernstig ziek is.

Als die ziekte Tudjman leidt tot het langdurig of wellicht zelfs definitief wegvallen van de president kan dit zowel in Kroatië als in Bosnië tot problemen leiden. De president had niet op een ongelukkiger tijdstip ziek kunnen worden. Zijn populariteit loopt terug. Zijn partij, de Kroatische Democratische Gemeenschap (HDZ), wordt volgens de peilingen nog maar door zeventien procent van de kiezers gesteund. Haar reputatie is aangetast - ze heeft net zeven hoge en 26 minder hoge functionarissen wegens corruptie aan de dijk gezet. Bovendien is de oppositie, uit protest tegen het weinig democratische karakter van het bewind, zojuist begonnen aan een dertig dagen durende boycot van het parlement. En verder staan er ook nog presidentsverkiezingen en gemeenteraadsverkiezingen voor de deur.

Nog erger: er is geen kroonprins. De autoritaire Tudjman heeft, als veel alleenheersers, nooit rivalen onder zich geduld. Er zijn ook geen duidelijke kandidaten voor een opvolging. Volgens menig waarnemer valt de HDZ als los zand uiteen als Tudjman het politieke toneel verlaat, want de partij heeft geen duidelijke bindende ideologie.

Als Tudjman wegvalt, ontstaat een machtsvacuüm waarin rivaliserende stromingen binnen de HDZ het tegen elkaar opnemen. Er zijn aanwijzingen dat die machtsstrijd al op gang is gekomen, met als belangrijkste protagonisten zijn ministers van Defensie, Gojko Susak, en Buitenlandse Zaken, Mate Granic.

Susak is een uit de Herzegovina afkomstige vechtjas en radicaal die er prat op gaat in de oorlog van 1991 aan Kroatische zijde het eerste schot te hebben afgevuurd door met een anti-tankwapen in de Krajina een huis van Serviërs op te blazen. Hij is Tudjmans instrument in diens beleid jegens de Bosnische Kroaten: Susak geldt als de enige die - namens de president - in staat is de Bosnische Kroaten aan de leiband te houden.

Susak heeft in de machtsstrijd de beste papieren: anders dan hij heeft de meer gematigde en meer 'Europese' Granic nauwelijks een machtsbasis in de partij. Aan de andere kant is van Susak bekend dat hij zelf ernstig ziek is: hij heeft keelkanker, waarvoor ook hij al in de VS is behandeld. Als Susak niettemin hij het roer overneemt, zouden zijn protégé's, de Bosnische Kroaten, zich wel eens aangemoedigd kunnen zien zich nòg minder coöperatief op te stellen waar het de samenwerking met de moslims betreft dan ze nu doen. Het vredesproces in Bosnië zal in dat geval ernstig onder druk komen te staan. Dat gebeurt ook als Granic de machtsstrijd wint, want van hem trekken de Bosnische Kroaten zich minder aan dan van de uit hun eigen midden afkomstige Susak. Bosnië zou aldus wel eens de prijs van Tudjmans alleenheerschappij kunnen dragen.

Maar ook Kroatië betaalt dan die prijs, in de vorm van destabilisatie en onzekerheid. De kans dat de oppositie na Tudjmans wegvallen aan de macht komt, is gezien haar verdeeldheid niet zo groot.

Destabiliteit en onzekerheid zijn slecht nieuws wat betreft het nog onopgeloste probleem-Oost-Slavonië. Dit laatste stukje Kroatië dat nog wordt beheerst door de Kroatische Serviërs moet volgend jaar - en uiterlijk een jaar later - onder gezag van Zagreb terugkeren. Als na Tudjmans wegvallen de radicalen onder Susak de macht overnemen, kan de spanning oplopen: zij hebben (nog) meer haast dan Tudjman en willen van dat uitstel met een jaar niets weten. Susak dreigde in september al eens met een militaire actie in Oost-Slavonië. “We tolereren de aanwezigheid van de VN in Oost-Slavonië slechts tot maart 1997”, zegt hij in Imotski. Als hij het voor het zeggen krijgt in Kroatië, en ernst maakt met zijn voornemen, spreken volgend jaar de wapens weer.

    • Peter Michielsen