Tegenstanders Cardoso winnen in grote steden Brazilië

Het wordt zomer op het zuidelijk halfrond, maar dat zal niet de enige reden zijn dat de Braziliaanse president, Fernando Henrique Cardoso, het dezer dagen iets warmer krijgt. Want in de drie grootste steden van het land - São Paulo, Rio de Janeiro en Belo Horizonte - heeft zijn partij, de sociaal-democratische PSDB bij de jongste lokale verkiezingen het burgemeesterschap verspeeld.

Die golden dit keer nu eens niet als een nationaal referendum, maar ook al is in de ogen van Brazilianen de persoon van de burgemeester veel belangrijker dan de partij waartoe hij behoort, toch is de uitslag niet zonder betekenis voor de landelijke politiek.

In São Paulo en Belo Horizonte wonnen politieke tegenstanders in de beslissende ronde vrijdag van Cardoso. Die kunnen zijn aspiraties om in 1998 te worden herkozen, dwarsbomen. En de nieuwe burgemeester van Rio behoort weliswaar tot een regeringspartij maar kan - ook al gezien het toegenomen politieke gewicht van burgemeesters - de verhoudingen binnen Cardoso's coalitie scheef trekken.

São Paulo, de rijkste stad van Brazilië en de grootste van Zuid-Amerika, koos tijdens de beslissende tweede ronde van vrijdag de voormalige accountant Celso Pitta (49) tot burgemeester. Pitta mocht dan geboren zijn in Rio - volgens paulistas een werkschuw vakantieoord, zijn opleiding aan Harvard en zijn degelijke beheer van de stadskas maakten veel goed. Toch was er een nadeel: Pitta is zwart. Binnen Braziliaanse verhoudingen zijn de machtigsten van oudsher blank en spelen raciale vooroordelen vaak een rol. Zeker in het financiële machtscentrum São Paulo was Pitta's huidskleur ondanks gunstige opiniepeilingen een onzekere factor.

De Amerikaanse zwarte dominee-politicus Jesse Jackson, die Brazilië binnenkort bezoekt, heeft de keuze voor Pitta al toegejuicht als een opsteker voor “zwarte leiders in Latijns Amerika”.

In Brazilië ziet men Pitta vooral als kroonprins van Paulo Maluf, zijn voorganger in het ambt, die volgens de wet niet kon worden herkozen. Pitta versloeg (met 57 tegen 34 procent) oud-burgemeester Luiza Erundina, die namens de Arbeiderspartij (PT) campagne voerde voor sociaal-economische emancipatie.

Maluf heeft nu de handen vrij voor de landspolitiek: hij wil zelf president worden. Na de winst van Pitta in São Paulo kunnen Maluf en zijn partij, de rechtse PPB, de zittende president effectief hinderen.

Ten eerste maakt Maluf op persoonlijke titel een goede kans en ten tweede kan hij helpen voorkomen dat Cardoso in 1998 überhaupt opnieuw kan meedoen, omdat de zittende president daartoe eerst het parlement moet bewegen de grondwet te veranderen. In het parlement zijn de tegenkrachten nu sterker.

Ook in Rio wonnen de grands projets het van andere thema's. De nieuwe burgemeester is Luiz Paulo Conde (62), architect en eerder wethouder voor stadsplanning, die - behalve door zijn bourgondische levensstijl - bekend is geworden door moderniseringsplannen, zowel voor de sloppenwijken als andere delen van de stad, die kandidaat is voor de Olympische Spelen van 2004.

En ook in Rio versterkt de keuze voor deze burgemeester het politieke gewicht van zijn voorganger. César Maia wil zelf weliswaar geen president worden, maar zijn conservatieve PFL is een coalitiepartner van Cardoso's minderheidskabinet en zal willen voorkomen dat Cardoso opschuift in de richting van de Arbeiderspartij om stemmen te kapen van de PT-kandidaat, 'Lula' da Silva.

Toch hoeft de president niet in paniek te raken. Hij weet dat de meeste Brazilianen hem vooralsnog steunen. Het leven is duurder geworden, maar Cardoso's anti-inflatieprogramma heeft hun voor het eerst in decennia ook financiële rust gegeven.

Hoewel volgens veel Braziliaanse commentatoren de campagnes voor de presidentsverkiezingen dit weekeinde zijn begonnen, is 1998 nog ver; Cardoso zal het daarom cool spelen.

    • Hans Steketee