Japans zakenleven en ambtenarij in gevecht

TOKIO, 19 NOV. “Ons land heeft gefaald in het op gang brengen van veranderingen in de samenleving om de uitdagingen van de komende eeuw aan te kunnen.” Met deze karakterschets begint een dit jaar gepubliceerd rapport van de Keidanren, de Federatie van Economische Organisaties, over de noodzakelijke hervorming van de Japanse economie.

De argumentatie waarmee premier Ryutaro Hashimoto eerder deze week zijn 'Big Bang', een rigoureuze liberalisering van de Japanse financiële wereld in de komende vijf jaar, aankondigde lijkt rechtstreeks overgeschreven uit dit rapport dat de titel draagt: De creatie van een attractief Japan. Bij zijn aantreden eerder deze maand gaf Hashimoto zijn nieuwe regering de titel 'hervormingskabinet' mee.

De problemen waar Japan sinds vijf jaar voor staat zijn een zeer matige economische groei, een groeiende staatsschuld, en een snel verouderende bevolking die de lasten in de toekomst alleen maar verder zal verzwaren. De Japanse industrie heeft de afgelopen jaren in hoog tempo haar produktievestigingen naar het buitenland overgeplaatst en dus had het land zich moeten voorbereiden op het stadium na de geïndustrialiseerde samenleving. Deze nieuwe stadia schetst het Keidanren-rapport met 'globalisering', de 'informatie-maatschappij' en de 'recycling-samenleving'.

De Keidanren is de belangrijkste vertegenwoordiger van het Japanse bedrijfsleven. De federatie staat boven de werkgevers-werknemers problematiek en functioneert als denktank en advies- en belangenorganisatie tegenover de politiek. Tevens coördineert zij bijvoorbeeld de financiële bijdragen van het bedrijfsleven aan de politiek, met als voornaamste ontvanger de Liberaal-Democratische Partij (LDP) van premier Hashimoto. De voorzitter van deze organisatie en in naam de schrijver van het rapport is Shoichiro Toyoda, tevens voorzitter van autoproducent Toyota. De Keidanren is de grootste donateur van de politiek, de bijdragen keurig verdeeld over de verschillende partijen met de LDP natuurlijk als grootste ontvanger.

“Regering, ambtenaren en bedrijfsleven zijn het eens over de noodzaak van hervormingen in het algemeen, maar verschillen van mening over de details”, aldus een politiek commentator deze week. Het resultaat van Hashimoto's aankondiging van liberalisering van de financiële wereld deze week is voorlopig dan ook slechts dat het ministerie van Financiën nu “gaat studeren op concrete maatregelen”.

Maar opvallend is dat Hashimoto bij zijn aankondiging afgelopen maandag de creatie van een “vrije, doorzichtige en internationale markt” aankondigde. Deze termen zijn vrijwel letterlijk overgenomen uit het Keidanren-rapport van een half jaar geleden. Ook de motivatie is identiek: een uitholling van de Japanse financiële markt ten opzichte van de markten van Londen en New York moet worden voorkomen. Hashimoto deelde op dinsdag zijn minister van Internationale Handel en Industrie, Shinji Sato, mee dat hij volgende maand een programma voor structurele hervorming van de economie verwacht. Bij zijn aantreden een week geleden wist Sato op een vraag van een journalist nog niets concreets te melden over zijn plannen als minister, maar dinsdag sprak Sato na zijn ontmoeting met de premier in strijdlustige bewoordingen: “Er is geen moment te verliezen”. Deze woorden staan in een ander perspectief als we kijken naar het schema van premier Hashimoto diezelfde dinsdag: eerst ontving hij Keidanren-voorzitter Shoichiro Toyoda voor overleg, een uur later arriveerde minister Sato om zijn 'marsorders' in ontvangst te nemen.

De LDP bestaat bij de gratie van donaties uit het bedrijfsleven, die worden gecoördineerd door de Keidanren. Het verbieden van deze donaties, zoals de oude coalitiepartner Sociaal-Democratische Partij heeft voorgesteld, is voor de LDP absoluut onacceptabel. Hashimoto is daarnaast omringd door een netwerk van informele clubs van zakenlieden. Het lijkt er nu op dat de invloed van dit zakenleven de ambtenaren gaat overvleugelen. Het bedrijfsleven zal uiteindelijk het geld moeten verdienen waarvan politici en ambtenaren leven. Met de magere groei van de laatste jaren ziet Japan de toekomst, dat wil zeggen de massa's bejaarden die in leven moeten worden gehouden, niet met vertrouwen tegemoet.

In de al vrijwel onontwarbare kluwen van adviesorganen heeft Hashimoto aangekondigd deze maand een nieuw orgaan voor hervormingen van het gehele landsbestuur in het leven te roepen. Dit orgaan heeft twee specifieke kenmerken: het rapporteert direct aan de premier zelf en er nemen alleen zakenlieden en academici aan deel, géén ambtenaren. De grootste krant van Japan, de Yomiuri, meldde dit laatste op de voorpagina.

“Met het komende tijdperk van globalisering en mega-competitie is ons land er niet in geslaagd een bedrijfs- en levensklimaat te creëren waarin jongeren met een onafhankelijke wil of innoverende, creatieve bedrijven zich vrij kunnen bewegen”, aldus het 400 pagina's tellende Keidanren-rapport, ondertekend door het hele establishment van het bedrijfsleven.

Dit is niet slechts voor consumptie door buitenlandse critici. In de 10 pagina's tellende Engelse samenvatting van het werk zijn dit soort constateringen van eigen falen weggelaten. Door dit falen is Japan nu in de ban van 'Japan passing', de vrees dat het land in de nabije toekomst langs de kantlijn blijft staan.

De kern van het rapport is dat Japan vanwege deze vrees zijn structuur en regelgeving domweg zal moeten aanpassen aan de heersende standaard in de internationale zakenwereld. De oude structuur heeft haar functie gehad bij de industrialisering van Japan, die in de jaren zeventig succesvol werd afgesloten met het inhalen van de andere industrielanden. Nu kan deze structuur bij het grootvuil.

Vooral een doorn in het oog van de zakenwereld blijkt de specifieke manier waarop de bureaucratie beleid ten uitvoer brengt: de ondoorzichtige 'bestuurlijke richtlijnen'. In wezen een vorm van wetgeving zonder enige openbare controle. Er moet niet slechts gedereguleerd worden, aldus de Keidanren, maar regels moeten ook doorzichtig zijn en de macht van ambtenaren specifiek geformuleerd. Premier Hashimoto lijkt met zijn aankondigingen van deregulering deze week een stap in de richting van het bedrijfsleven te hebben gezet. Maar deze aangekondigde stappen zijn nog in het embryonale stadium van adviescommissies.

“In Vergaderzaal Nr.9 aan het einde van de gang op de vierde verdieping van het ministerie van Financiën zijn de dertig leden van de 'Speciale Eenheid' van het ministerie hun activiteiten begonnen. Terwijl men pretendeert trouw te zijn aan 'hervormingen onder leiding van politici' is men sinds de verkiezingen stil bezig het scenario te herschrijven.” Aldus de Nihon Keizai Shinbun (Japans Economisch Dagblad) deze week in een verslag uit de loopgraven.

    • Hans van der Lugt