Beste troepen liggen in de hoofdstad; 'Mobutu loopt geen gevaar door oorlog in Zaïre'

KINSHASA, 19 NOV. De villa van Honoré Ngbanda in in de Zaïrese hoofdstad Kinshasa is het klassieke voorbeeld van de kitsch die hoort bij autoritaire Afrikaanse leiders: een veelpatronig lichtpaars tapijt waarin de voet wegzakt, dikke roze gordijnen met glinsterende randjes, schilderijen die financiële waarde en geen gevoel uitdrukken, forse torso's van Europese modellen in nepgoud op de glazen koffie-tafels en natuurlijk grote zelfportretten aan de muur en foto's van de uitgebreide familie.

Ngabanda leeft in de stijl van de Zaïrese president Mobutu Sese Seko, zijn oom, vriend en stamgenoot. Ngabanda is Mobutu's politieke adviseur en afgezant, de enige in de Zaïrese hoofdstad die namens 'de Gids van het land' mag spreken. Evenals ze dat met Mobutu doen, vrezen de Zaïrezen Ngabanda, die de bijnaam 'de Terminator' kreeg.

“De situatie zou nooit zo uit de hand zijn gelopen als Mobutu niet ziek was geweest in het buitenland”, zegt Ngabanda. “Zaïre is nu als een voetbalploeg zonder coach. Hij is degene in het land met de meeste ervaring, de man die het hele politieke proces en het leger controleert.” De historische uitspraak Létat, ç'est moi, van de Franse Zonnekoning, Lodewijk XIV, mag wat betreft Ngabanda gerust op Mobutu en Zaïre worden toegepast: “De geschiedenis produceert soms sterke leiders waaromheen een natie zich verenigt. Neem De Gaulle in Frankrijk of Houphouet-Boigny van Ivoorkust. Ook wij Zairezen profiteren van zo'n sterke leider.”

Zelfs Mobutu's grootste aartsvijanden kunnen het in de huidige crisis hiermee niet oneens zijn. Kin-Key Mulumba is hoofdredacteur van de oppositiekrant Le Soft. “Mobutu is de morgenster op wie iedere Zaïrees zijn koers afstelt”, concludeert hij. “In deze crisis vormt Mobutu een noodzakelijk kwaad. Als Mobutu nu zou sterven, kan je maar beter ter plaatse je graf gaan graven.”

Mobutu belichaamt meer dan een persoon, hij is een systeem, een in Zaïre gegroeide mentaliteit. Vandaar de term 'Mobutisme'. Het staatsapparaat maakte plaats voor Mobutu's patronagesysteem. Een militaire of politieke leider kan niet functioneren zonder de zege van 'de Gids'. Eenmaal opgenomen in het systeem, ligt de weg open voor vrijwel onbeperkte zelfverrijking. 'Le Patron' geeft het voorbeeld. Corruptie is geen vies woord in Zaïre. Mobutu legaliseerde in 1976 corruptie toen hij zei: “Als je wilt stelen, doe het dan op een slimme en aardige manier. Alleen als je in één dag alles steelt om rijk te worden, zal je worden opgepakt.”

Mobutu heeft zich de laatste jaren ver gehouden van de politieke beroering in de ontredderde hoofdstad. Zijn marmeren paleis in zijn geboortedorp Gbadolite, het 'Versailles in de jungle', valt te bereiken over een vierbaansweg en is voorzien van een internationale luchthaven. Sinds in 1990 de totale chaos uitbrak na de afkondiging van het 'democratiseringsproces', heeft Mobutu zich teruggetrokken in Gbadolite. Geen nacht bracht hij door in het rumoerige Kinshasa. Daar komt verandering in, voorspelt Ngabanda. “Mobutu herstelt volledig van zijn ziekte en gaat zijn taken weer op zich nemen”, belooft hij. “In de komende paar dagen keert hij terug en vestigt zich in Kinshasa om de orde te herstellen.”

Het inmiddels al vele malen verlengde democratiseringsproces moet volgens Ngabanda opnieuw worden bijgesteld. “Het is vrijwel onmogelijk de in mei geplande verkiezingen te organiseren als er een oorlog woedt”, voorspelt hij. Westerse landen zien vrije verkiezingen als de enige uitweg voor Zaire en zijn bereid 200 miljoen dollar bij te dragen aan de organisatie daarvan. Een misplaatste Westerse politiek, vindt een kritische Zaïrese waarnemer. “Zolang het Mobutisme voortduurt, zullen door verkiezingen dezelfde politici aan de bevolking worden oplegd, er verandert niets. Het Westen droomt als het denkt dat verkiezingen een oplossing vormen.”

Wanneer Mobutu in staat is in levenden lijve terug te keren naar Zaïre, zal de oorlog in het oosten niet noodzakelijkerwijs zijn eerste prioriteit hebben. “Het werkelijke probleem in Zaïre betreft niet de oorlog in het oosten, maar het ontstane machtsvacuüm door zijn ziekte”, zegt een militaire analist. Mobutu heeft bewust niet zijn beste troepen naar het oostelijke front gestuurd. “Het oosten ligt heel ver van Kinshasa. Door de oorlog in het oosten loopt zijn machtspositie voorlopig geen gevaar. Een verzwakking van het machtscentrum in de hoofdstad zou daarentegen wel ernstige gevolgen voor hem kunnen hebben. Daarom houdt hij zijn beste troepen liever hier.”

Het cynische Mobutisme oefent nog altijd zijn greep uit op Zaïre. Mobutu's invloed op de door hem gecreëerde politieke en militaire klasse blijft ongebroken. Een hooggeplaatste ambtenaar drukt het als volgt uit: “Zolang de Zaïrezen Mobutu niet in zijn doodskist zien liggen, blijven ze doodsbang voor hem.”

    • Koert Lindijer