Beeld van Leonardo da Vinci wordt vijf eeuwen later alsnog gemaakt in de VS; Een bronzen paard in stukken voor Italië

Op zijn sterfbed keek Leonardo da Vinci met spijt terug op zijn nooit voltooide bronzen paardenbeeld. Nu wordt het in de Verenigde Staten alsnog gemaakt. Een gipsen vorm is al klaar. “Het paard had Leonardo gedood.”

BEACON, NY, 19 NOV. Het paard, dat op twee poten staat, torent hoog boven iedereen uit. Mensen komen tot zijn knieën en het hoefijzer van zijn opgeheven linkervoorbeen is groter dan een wc-bril. Het gipsen paard is de reusachtige hal wordt 'Het paard van Leonardo' genoemd.

Het ongeveer acht meter hoge beeld is het werk van Leonardo Da Vinci's Horse, een Amerikaanse non-profitorganisatie in Pennsylvania die een onvoltooid werk van Da Vinci aan het maken is. Nu is het nog van gips maar in september 1999 moet het paard geheel in brons gegoten zijn en een plaats krijgen in Milaan.

“Op sommige tekeningen staan Leonardo's paarden op drie poten maar wij houden het op twee”, zegt Milan 'Skip' Kralik, beeldhouwer en bestuurslid van de club Da Vinci's Horse. “Rechtsvoor en linksachter. We geven het paard steun met een ijzeren skelet van twee ton en het geheel wordt straks verankerd op een sokkel van beton.” De makers baseren zich op vier tot vijf belangrijke tekeningen en hebben voor details nog vijftien andere tekeningen geraadpleegd. De belangrijkste Da-Vincikenners over de gehele wereld zijn om advies gevraagd.

Het paardenstandbeeld is een eerbetoon aan Leonardo da Vinci (1452-1519) en eigenlijk het werk van één man, Charles Dent, een gepensioneerde piloot die in 1977 voor het eerste hoorde over het paard van Leonardo. Hij las in de National Geographic dat Da Vinci er in opdracht van de Milanese vorst Ludovico Sforza ongeveer zeventien jaar aan had gewerkt. Da Vinci stond op het punt het werk in brons te gaan gieten toen het project werd afgeblazen. Ludovico had al het brons dat hij kon vinden nodig om kanonnen te bouwen. Da Vinci zou op zijn sterfbed met spijt hebben teruggekeken op het nooit voltooide paard.

Omdat Dent zich interesseerde voor de Renaissance, voor Italiaanse kunst en voor Da Vinci besloot hij dat het zijn taak moest worden dat paard alsnog te bouwen. Ook Dent is twee jaar geleden overleden zonder zijn paard te voltooien maar de organisatie werkt door aan het project. In totaal is er drie miljoen dollar nodig voor het project en de helft daarvan is gedekt.

Op dit moment werken een man of zes permanent aan en voor het paard. Er staat een levensgroot gipsmodel in de loods van Tallix, een gespecialiseerde gieterij in het stadje Beacon, dat zich zo'n honderd kilometer ten noorden van New York City bevindt. Straks zal het paard in twaalf tot vijftien delen in brons worden gegoten en aan elkaar gelast.

Dan mag het even op Amerikaanse bodem worden bewonderd maar niet te lang want het paard gaat in stukken naar Milaan waar het een ereplaats krijgt. In de allerlaatste fase wordt het verguld met 24 karaats bladgoud. Het paard van Leonardo moet een geschenk zijn van het Amerikaanse volk aan het Italiaanse, uit dank voor alles wat Italië voor de VS heeft gedaan en als eerbetoon aan Da Vinci.

“We hebben al uitvoerig contact gehad met de Italianen en ze zijn zeer enthousiast”, aldus Kralik. “Charlie Dent had al contact met de burgemeester van Milaan gelegd en sindsdien zijn er een paar keer bezoeken over en weer geweest. Er is al een contract met een Italiaanse firma die de sokkel ontwerpt. De Italiaanse pers loopt hier de deur plat.”

Op het moment wordt er druk onderhandeld over een lokatie voor Leonardo's paard. Er zijn twee mogelijke plaatsen overgebleven en één heeft sterk de voorkeur, zo laat Kralik op geheimzinnige toon weten. Hij kan “uiteraard” nog niets verklappen.

Over het paard dat Da Vinci vijfhonderd jaar geleden aan het bouwen was, is maar weinig bekend. Er bestaan alleen vage schetsen van en er zijn geen gedetailleerde beschrijvingen van tijdgenoten bewaard gebleven. Vaststaat dat Da Vinci in 1482 de opdracht kreeg en, zo blijkt uit een aantekening, in april 1490 “opnieuw” nadacht over het paard. Het paard was ter ere van Francesco Sforza, Ludovico's vader, en moest de oude man als fiere ruiter op de rug hebben. Er bestond een kleimodel van iets meer dan zeven meter hoog dat Da Vinci toonde in november 1493, waarschijnlijk op het plein voor het Castello in Milaan. De ooggetuigen die vertellen over het paard zijn enthousiast en Da Vinci's roem ging geheel Italië door.

In het voorjaar van 1494 was Da Vinci eigenlijk klaar om te gieten maar zijn opdrachtgever zat politiek klem. Het project werd op een laag pitje gezet. De jonge Sforza had ruzie met Isabella van Aragon en haar machtige familie en riep de hulp van Frankrijk in. Andere partijen mengden zich erin of hielden de ontwikkelingen met belangstelling in de gaten.

Niet bekend

“Leonardo wilde zijn paard in een keer gieten”, zegt Kralik. “Daar was tachtig ton brons voor nodig en hij had hoogstens een skelet van gietijzer kunnen gebruiken. Gekkenwerk, want dat durft men vandaag de dag niet eens aan.” Da Vinci was zijn plannen voortdurend aan het vervolmaken. Eerst moest het paar op twee achterbenen komen te staan maar waarschijnlijk gaf hij dat idee op omdat het als staaltje evenwichtskunst te gewaagd was. Toen werd het een lopend model en zou het paard in een vorm in de grond worden gegoten.

Later bedacht hij dat het beter was als het op zijn zij lag. Maar er gebeurde niets. Zijn biograaf Serge Bramley suggereert dat Da Vinci was geschrokkenomdat zijn leermeester Andrea del Verrocchio was overleden tijdens het maken van een paardenstandbeeld. “Het paard had hem gedood”, schrijft Bramley. “Misschien dat verdriet of zelfs bijgeloof Leonardo's voortgang verlamden.”

Kritische tijdgenoten meenden dat het werk eenvoudigweg te ambitieus was. “Hij begon eraan en maakte het zo groot dat hij het nooit kon voltooien”, schreef Giorgio Vasari en ook Michelangelo heeft zijn twijfels geuit over de haalbaarheid ervan. De huidige medewerkers lijken er geen last van te hebben, al zien ze het patroon wel: Verrocchio, Da Vinci en Dent stierven allen zonder hun paard te voltooien. Rust er een vloek op? Welnee, het is volgens Kralik “tragische ironie”. Het verband met Verrocchio is te ver gezocht en over de andere twee sterfgevallen verklaart Kralik: “Wij zijn ervan overtuigd dat niet een maar twee geesten zullen zweven over het grote vergulde bronzen paard in Milaan.”

    • Lucas Ligtenberg