Kunst om te huilen

Heeft u ooit staan snikken voor een schilderij? Heeft u ooit iemand gezien die dat deed? Zes jaar geleden zou ik gezegd hebben - ik heb die mening zelfs ooit eens gepubliceerd - dat het me erg zou verbazen als iemand werkelijk tot huilens toe door een kunstwerk ontroerd was.

Romanfiguren of schrijvers van autobiografieën plengen wel menige traan om de kunst. Echte mensen niet, schreef ik. In al de minstens duizendmaal dat ik in een museum ben geweest, heb ik daar nooit enige waterlander gezien die door een tentoongesteld object werd veroorzaakt. Heel anders is dat in de bioscoop en zelfs voor de televisie. Daar heb je voortdurend moeite je tranen in te houden. Soms lukt me dat niet en moet ik heimelijk vegen om de resultaten te verwijderen voordat iemand het merkt. Filmverslagen van rock- c.q. levenslied-concerten zitten vol beelden van hulpeloos geschrei van de aanwezigen. Het lijkt wel of er alleen tranen vloeien aan die kant van de waterscheiding waar de lagere kunsten gelegen zijn.

Maar in de herfst van 1990, bij een bezoek aan Pisa, was ik getuige van een spontane huilbui veroorzaakt door hogere kunst. Het gebeurde niet voor een schilderij maar op de Piazza del Duomo, de plek waar een ensemble van vier monumenten van de romaanse bouwkunst bijeenstaat. Mijn reisgenote barstte in snikken uit en het duurde ongeveer een uur voordat zij haar tranen weer enigszins de baas was. De enige woorden die zij uit kon brengen waren: 'Het is zo mooi'. Naderhand verklaarde ze dat de tranen wonderlijk genoeg zomaar kwamen, buiten enige emotie om die gewoonlijk de oorzaak is van zo'n uitbarsting. Alsof de Piazza del Duomo de sleutel bezat tot het tranenmechanisme in haar lichaam. Tranen welden op en spoelden over haar wangen, met medeneming van al mijn scepsis.

Mijn enige eigen ervaring die enigszins met deze ontroerende gebeurtenis te vergelijken is, vond plaats in 1959 toen ik door een groen Frans woud reed nadat ik een jaar had doorgebracht in een woestijnachtig land. Ik merkte dat er tranen over mijn wangen liepen zonder dat ik droefenis, geluk of zelfs sentiment voelde. Ik ervoer, in de woorden van Charles Joseph, prins van Lignes (1787), 'een stroom van gevoel voor iets dat niet aanwijsbaar is'.

'Heeft u ooit staan snikken voor een schilderij?' Die vraag is een ongemakkelijke voor kunsthistorici. Ze praten nooit over hun eigen tranen, ze praten zelfs niet over het fenomeen als onderdeel van de kunstgeschiedenis. Tot nu toe, tenminste. James Elkin van de University of California in Berkeley is het Internet opgegaan met een enquête ten behoeve van een studie over dit onderwerp.

Het antwoord dat Elkin vooralsnog het meest aansprak was: 'Ik heb staan huilen voor een schilderij van Gauguin omdat het hem op de een of andere manier gelukt was een doorzichtige roze jurk te schilderen. Ik kon die jurk bijna zien bewegen in het zoele briesje. En in het Louvre heb ik gehuild voor de Nike. Ze had geen armen maar ze was zo groot'.

Wanneer Elkins deze Stendhaleske, Proustiaanse momenten met collega's bespreekt, zeggen die hem vaak dat het niet meer zijn dan kleine inzinkinkjes die op geen enkele interessante manier gerelateerd zijn aan het kunstwerk zelf. 'Iemand die huilt om een doorzichtige geschilderde jurk zal misschien wel emmers tranen storten over een echte doorzichtige japon', is een typische respons. Elkins gaat daartegen in. Hij vergelijkt kunst die tranen opwekt liever met beelden die ons doen lachen of seksueel opwinden.

'Waarom zou huilen het arme broertje zijn van lachen of van opgewonden raken? Waarom is het het kunstwerk dat me kietelt of kittelt, en mijn eigen stomme schuld als ik in tranen uitbarst?' Het incident uit mijn eigen leven (groene natuur) maakt dat ik twijfel of het speciaal kunst is die zulke 'zomaar'-tranen teweeg brengt. Wat denkt u, lezer? Is u wel eens zoiets overkomen? Hoe verklaart u dat? Uw antwoorden (liefst in het Engels) zullen worden doorgestuurd naar Elkins. Om te analyseren, of in elk geval te annaliseren.

Schrijf me p/a Kunstredactie NRC Handelsblad, Paleisstraat 1, 1012 RB Amsterdam, of stuur een e-mail aan Gary.D.Schwartz@let.ruu.nl.

    • Gary Schwartz