De cultuur van het Europees kapitalisme

Sinds het einde van de koude oorlog is cultuur en vogue. Cultuur niet in de zin van opera, Bach en toneel, maar als de motor die de politiek en de economie draaiend houdt. Het Britse kwaliteitsblad The Economist wijdde er afgelopen week vier pagina's aan. Cultuur wordt door het Britse weekblad ruim omschreven als “datgene waarvan mensen vinden dat ze deel uitmaken”.

Over cultuur ook ging de Nexus-lezing, die afgelopen woensdag in de aula van de Katholieke Universiteit Brabant werd gehouden door oud-Bondspresident (1984-1994) Richard von Weizsäcker. Zur Kultur der Europäischen Vereinigung had de wit gekuifde denker (hij studeerde rechten en geschiedenis in Oxford, Grenoble en Göttingen), zijn rede gedoopt. Het was een indrukwekkend discours met vele lagen.

De Europese eenwording is in Weizsäckers visie een politiek-economische noodzaak. “Wie zich in de wereld wil handhaven, moet vanuit een grote thuismarkt en met een sterke munt kunnen opereren”, aldus de voormalige president van Duitsland. “Met andere woorden: het is de globalisering die ons tot nauwere aaneensluiting dwingt”. Daarbij gaat het volgens Von Weizsäcker niet om het naar buiten protectionistisch afschermen van de Europese markt. Dat laatste zou Europa nooit kunnen verkopen. Niet aan de vele buitenlanden waarmee Europa handel drijft en niet aan het Europese bedrijfsleven dat over de hele wereld actief is.

Von Weizsäcker volgt dezelfde denktrant als zijn geestverwant de Zweedse sociaal-democraat Allan Larsson vorig jaar maart in deze krant. Larsson, oud-minister van Financiën en thans werkzaam bij de Europese Commissie in Brussel, schetste het Europa van de vijftien als de grootste markt van de wereld. Een markt die zo goed als zelfvoorzienend is, omdat 93 procent van de bestedingen leidt tot produktie en banen in Europa. Hij bepleitte een New Deal voor Europa bestaande uit veel investeringen in kennis en infrastructuur en een flinke portie sociale zekerheid. Investeringen zijn geen weggegooid geld, omdat ze voor meer dan 90 procent tot extra banen en inkomens leiden. En zekerheid is volgens Larsson 'essentieel voor de bereidheid tot verandering'.

Ook Von Weizsäcker pleit voor sociale cohesie en tolerantie jegens vreemdelingen. Niet uit mededogen met minder bedeelden, maar uit puur eigenbelang. De grondlegger van het vrije marktdenken, Adam Smith uit Glasgow (1723-1790), zag volgens de Nexus-spreker al wat het vrije egoïsme niet voor elkaar krijgt: “Gerechtigheid naar binnen, opvoeding, infrastructuur, bescherming naar buiten en een cultuur waarbij vrije mensen verantwoording verschuldigd zijn aan zichzelf”. De Sozialstaat mag dan te duur geworden zijn en hebben bijgedragen aan het afbrokkelen van concurrentiekracht op wereldmarkten, een overblijfsel uit oude voorbije tijden is het volgens de Duitser zeker niet. “Het is een onontbeerlijke steun bij de globalisering. De zwakken kunnen niet zonder haar leven en ook voor de surfers in de branding van de globalisering is zij onontbeerlijk als beschutting. Zij kunnen niet opereren zonder een stabiel sociaal-minimum, zonder een nationale of Europese regering”.

Het kapitalisme, aldus Von Weizsäcker, bestaat net als de democratie bij degratie van samenwerking tussen individuen en groepen, tussen rechten en plichten, tussen markt en democratisch staatsburgerschap, tussen inboorlingen en vreemdelingen. In die zin wijkt de Europese cultuur met haar geschiedenis die teruggaat tot Homerus en Plato, sterk af van die van de Verenigde Staten van Amerika, “waar iedereen uiteindelijk toch zijn eigen voordeel mag najagen”. Het Europese Huis wordt volgens hem gekenmerkt door 'een open cultuur, waarin vreemdelingen worden hooggeacht en het zwakke wordt ondersteund'.

De Amerikanen hebben zowel politiek, cultureel, als economisch de 20ste eeuw gedomineerd. Dat heeft geleid tot een McWorld-economie met hamburgers voor alle consumenten. Een gevaarlijke ontwikkeling, vindt Von Weizsäcker. McDonalds heeft immers consumenten nodig, maar geen staatsburgers. Die zijn alleen maar hinderlijk. En daarmee is McWorld een gevaar voor de democratie.

Von Weizsäcker zegt het niet, maar suggereert het wel: de 21ste eeuw wordt het tijdperk van de Europeanen, die als een Phoenix zullen herrijzen uit de wrakstukken van de geschiedenis. “Uit oude wortels breekt nieuw leven”. Maar voor het zover is, zal met vallen en opstaan nog hard aan de eenheid van Europa moeten worden gewerkt. Zeker als je, net als Von Weiszäcker, uit gaat van een Europese Unie met dertig lidstaten.

Het Europese kapitalisme van Von Weiszäcker is een tolerant kapitalisme en niet zoals de Britse organisatiedeskundige Charles Handy het omschrijft: een kapitalisme dat afhangt van mensen die verschrikkelijk hard werken om andere mensen rijk te maken. Von Weizsäcker gelooft net als Larsson in de kracht van een grote thuismarkt met een sterke munt. In het Nederlandse politiek-economische debat ontbreekt deze Europese dimensie steevast. Als de ministers Hans Wijers (Economische Zaken) en Anne Marie Jorritsma (Verkeer en Waterstaat) het hebben over investeringsprogramma's, dan houdt hun denken en praten meestal op bij de Nederlandse grens. De anderen komen vaak niet eens toe aan investeren. Vice-premier Hans Dijkstal (Binnenlandse Zaken) woonde de lezing van Von Weizsäcker bij. Het zou goed zijn als hij zijn collega's in het kabinet eens wat bijpraatte.

    • Frank van Empel