Langs art nouveau- huizen in Brussel; De vrije hand van Victor Horta

Met het gebruik van metaal en krullen zette de achitect Victor Horta zich af tegen de historische bouwstijlen van eind vorige eeuw. In Brussel voeren speciaal uitgezette routes langs markante voorbeelden van art nouveau.

'Ik durf niemand thuis uit te nodigen, we wonen in een fabriek'', moet rond de eeuwwisseling barones Van Eetvelde tegen haar vriendinnen hebben geklaagd. Toch bewoonde ze in Brussel een van de mooiste huizen die art nouveau-architect Victor Horta (1861 - 1947) ontwierp. Van buiten is het elegant en evenwichtig, met veel ijzer en glas. Binnen zijn mozaïekvloeren, trappen van krullend smeedijzer en als hoogtepunt een wintertuin, overspannen door een kleurrijke lichtkoepel. Het huis choqueerde de gegoede burgerij, omdat Horta zichtbaar ijzer en glas had gebruikt - materialen die thuishoorden in de industrie. Steen, dat was chic.

Een blanco cheque en de vrije hand had Horta van de welgestelde baron Edmond van Eetvelde gekregen voor de bouw van het huis (1895-97). “Ik heb hem dan ook het meest gedurfde plan voorgelegd dat ik tot dan toe ontworpen had”, schreef de architect in zijn memoires. Ook de baron zelf moet het extravagante van het ontwerp hebben ingezien. Toen hij Horta later vroeg een tweede huis te bouwen, vroeg hij een minder choquerend gebouw omdat hij het anders niet verhuurd zou krijgen. Ook het huis pal tegenover het Van Eetveldehuis, dat eveneens door Horta werd ontworpen, is minder buitenissig. Fabrieksdirecteur Georges Deprez, die het tussen 1896 en 1899 liet bouwen, was kennelijk minder modern dan Van Eetvelde. Aan de bouw kwam geen ijzer te pas, maar dure, blauwe Doornikse steen.

“Met zijn metaal en krullen wilde Horta zich afzetten tegen de historische stijlen die eind vorige eeuw mode waren onder de gegoede burgerij”, vertelt onze gids en kunsthistoricus Dany Debersaques. Het Van Eetveldehuis en het huis-Deprez zijn de eerste Hortahuizen die we aandoen tijdens een rondrit langs Brusselse art nouveau-architectuur. Aansluitend op een Hortatentoonstelling, die tot begin volgend jaar te zien is in het - door Horta gebouwde - Paleis voor Schone Kunsten, worden momenteel diverse Hortatochten door Brussel georganiseerd.

Wij gingen mee met 'Horta op de noen', een twee uur durende toer per bus, verzorgd door de stichtingen Brukselbinnenstebuiten en Korei. De tocht voert door wijken rond het centrum van Brussel. “Art nouveau-huizen vind je niet in het centrum”, verklaart de gids, “maar in de buitenwijken waar de stijfdeftige burgerij eind vorige eeuw ging wonen.” De art nouveau-tocht voert niet alleen langs Hortahuizen. De bus stopt ook voor een sprookjesachtig huis gebouwd door een leerling van Horta, Gustave Strauven, specialist van smalle gevels. Het huis, één raam breed, is overdekt met overdadig krullend smeed- en houtwerk. Strauvens klanten waren iets minder gegoede Brusselaars dan Horta's opdrachtgevers, en zij konden zich geen lichtkoepels en loze ruimten permitteren.

“Strauven bedreef façade-art nouveau”, stelt onze gids. “Horta klaagde vaak: Iedereen imiteert mijn krullen maar niemand komt naar mijn koepels kijken.” Ook staan we stil bij het Stoclethuis, gebouwd van 1905 tot 1911 door de Oostenrijkse Jugendstil-architect Josef Hoffmann in opdracht van de gefortuneerde Adolphe Stoclet. Het huis wordt nog altijd bewoond door de hoogbejaarde dochter van de opdrachtgever, vertelt de gids, en is verzekerd voor 1 miljard Belgische frank. “Oostenrijk wilde het onlangs kopen om het te gebruiken als ambassade en bood 500 miljoen. Daar hebben we goed mee gelachen.” Van binnen moet het huis nog mooier zijn dan de buitenkant doet vermoeden, met werk van onder andere Gustav Klimt. Het Stoclethuis is echter niet toegankelijk voor publiek.

De tocht gaat verder langs tientallen huizen van Ernest Blérot, na Horta de meest populaire art nouveau-architect rond de eeuwwisseling in Brussel. “Blérot bouwde art nouveau voor wie het zich eigenlijk niet kon permitteren”, verklaart de gids. “Met vooral decoratieve gevels vol krullen en gekleurde ramen.” Speculant en architect Blérot kocht voor zijn projecten aangrenzende percelen op, soms een hele straat. “Er wordt gezegd dat hij helemaal niet van art nouveau hield”, aldus de gids. “Maar het leverde hem wel een fortuin op waarvan hij kon gaan rentenieren.” Niet alleen bij huizen krijgen we uitleg. Als we langs het Leopoldpark rijden, vertelt de gids dat hier vroeger een dierentuin was die in een dal lag en daarom zo vochtig was dat de olifanten reuma kregen.

Eén van de laatste gebouwen waar de bus voor stopt, is Horta's Solvayhuis. Het ligt aan de chique Louizalaan en werd gebouwd tussen 1894 en 1898 in opdracht van grootindustrieel Ernest Solvay, voor zijn zoon Armand. In de gevel is zowel ijzer als steen verwerkt. “Armand Solvay was een beetje burgerlijk en wilde niet te veel metaal”, verklaart de gids. “Zijn vrouw, een Amerikaanse, was moderner. Samen met Horta lachte ze om meneer Solvay.” In het huis zijn twee grote lichtkoepels, die weinigen kunnen bewonderen want een bezoek kost zo'n 1000 gulden per groep. Eveneens aan de Louizalaan ligt het Max Hallet-huis, gebouwd tussen 1903 en 1905. Het is bijna niet te herkennen als een Hortahuis - veel soberder dan zijn eerdere ontwerpen en uitgevoerd in bleke kalksteen. Dit keer was het niet de opdrachtgever, advocaat Max Hallet, die ijzer weigerde maar Horta zelf. “Toen in 1903 het algemeen kiesrecht werd ingevoerd was Horta, die weliswaar links-liberaal maar ook zeer elitair was, zo geschokt dat hij geen metaal meer wilde gebruiken”, verklaart onze gids. “Metaal stond immers niet alleen synoniem voor modern, maar ook voor arbeiders.”

EXCURSIES EN TENTOONSTELLINGEN

'Horta op de noen', zo. 12-14 u, tot 5 jan. Per bus, vertrek: Paleis voor Schone Kunsten. Prijs: 300 frank. Reservering: 00322 5117883.

'De stad volgens Horta', op aanvraag. Te voet, met openbaar vervoer of per bus. Reservering: 00322 5117883

'Horta, Solvay et les autres', zo. v.a. 11u, tot 5 jan. Te voet. Prijs: 250 frank. Reservering: 00322 5390434

'Des courbes et des bulles', zo. v.a. 11u, tot 5 jan. Te voet. Prijs: 250 frank. Reservering: 00322 5390434

'Victor Horta à Bruxelles, jalon d'une oeuvre', za 10-13u. Per bus, vertrek:Paleis voor Schone Kunsten. Prijs: 600 frank. Reservering: 00322 5343819. Horta-tentoonstelling, Paleis voor Schone Kunsten, Ravensteinstraat 23. Tot 5 jan. '97 van di. t/m zo. van 10-18u, 250 frank, catalogus 1250 frank.

Horta-lezingen, Paleis voor Schone Kunsten, 3, 10 en 17 dec om 20.00 u.

Films uit de jaren 1928-1938, Filmmuseum, Baron Hortastraat 9, op

17 nov 1,8,15 dec, 80 frank.

Concerten uit het Interbellum, Paleis v Schone Kunsten, zo 11u, 295 frank.

    • Birgit Donker