Landsbergis wil nu president Litouwen verdrijven

De rechts-nationalistische oppositie in Litouwen heeft bij de verkiezingen van zondag een waterscheiding teweeggebracht, die nog tot spanningen kan leiden als ze haar voornemen om president Algirdas Brazauskas uit zijn ambt te verdrijven wil waarmaken.

Oppositieleider Vytautas Landsbergis was gisteren opgetogen over de uitslag van zondag: zijn Vaderland Unie (70 parlementszetels) beschikt nu, samen met de christen-democratische partij, de LKDP (zestien zetels), en enkele kleine rechtse bondgenoten over 91 van de 141 zetels in het parlement. Die meerderheid kan nog groeien, omdat voor vier zetels nog moet worden gestemd. De ex-communistische Litouwse Democratische Partij van de Arbeid (LDDP), de partij van Brazauskas die Litouwen vier jaar heeft geregeerd, werd weggevaagd: zij hield slechts twaalf van haar 72 zetels over.

De meerderheid, zo juichte Landsbergis, “stelt ons in staat de grondwet aan te passen, een procedure voor de afzetting van de president op gang te brengen en een eventueel presidentieel veto te ontkrachten.”

Daarmee lijkt een nachtmerrie van de ex-communisten, Brazauskas voorop, werkelijkheid te worden. Na de eerste ronde van de parlementsverkiezingen op 20 oktober werd duidelijk dat de rechts-nationalistische Vaderland Unie van ex-president Landbergis en de vroegere (en toekomstige) premier Gediminas Vagnorius op enorme winst afstevende. In de drie weken tussen beide verkiezingsronden hebben de LDDP-leiders nog getracht het dreigend gevaar van een reusachtige rechtse overwinning af te wenden met verwijzingen naar de “rechtse dictatuur” die Litouwen zou wachten als de kiezers Landsbergis in de tweede ronde aan zo'n monsterzege zouden helpen.

De LDDP-waarschuwingen waren niet alleen maar verkiezingsretoriek. Landsbergis werd in 1992 mede uit de macht verdreven omdat de kiezers genoeg hadden van zijn arrogantie: de toenmalige president had wat al te nadrukkelijk de Vader van de Litouwse Onafhankelijkheid uitgehangen. Na zijn verdrijving uit de macht dreef hij snel in rechtse richting af, met uitspraken die meer met zijn verbittering over dat lot dan met de politieke en economische realiteit van doen hadden. Bij het naderen van de verkiezingen keerde hij weliswaar weer naar het politieke midden (en naar de politieke realiteit) terug, maar nu hem de bijna-absolute macht in handen is gevallen, kan de verleiding groot zijn die macht te misbruiken.

Op twee concrete gebieden baren de voornemens in elk geval zorgen. Het bestuur van de Vaderland Unie vaardigde op 23 oktober een memorandum uit waarin werd vastgesteld dat de vestiging van wat werd genoemd “invloedrijke rechtse media” een prioriteit zou moeten worden. Die vestiging werd omschreven als “een strategische taak van cruciaal belang die in de toekomst het succes van de Vaderland Unie moet garanderen”. De huidige media in Litouwen, aldus het memorandum, zijn “te wantrouwend” jegens rechtse politici.

Dat voornemen is in die wantrouwende media uitgelegd als een poging de pers te controleren. De vestiging van “invloedrijke rechtse media” kan, zo wordt gevreesd, beginnen met een zuivering van radio en televisie en worden voortgezet met maatregelen waarmee de kritische geschreven media het leven moeilijk wordt gemaakt. Verder kan het toekomstige rechtse bewind maatregelen nemen om kunstmatig eigen loyale media in het leven te roepen. Menigeen in Litouwen ziet de persvrijheid al in gevaar komen.

Het tweede gebied waarop de voornemens van de Vaderland Unie aanleiding geven tot bezorgdheid is het plan president Brazauskas uit zijn ambt te zetten. Brazauskas' ambtstermijn loopt pas in februari 1998 af. Als er nu verkiezingen zouden worden gehouden, zou Landsbergis op zijn sloffen winnen. Het is echter de vraag of dat over een jaar nog het geval is. Alle verkiezingen in Litouwen zijn protestverkiezingen geweest, in de zin dat de kiezers de zittende machthebbers - links of rechts, dat deed er niet toe - afstraften wegens hun onvermogen iets te doen aan de gedaalde levensstandaard en de sociale misère. Als de Vaderland Unie er binnen het komende jaar niet in slaagt zich te bewijzen, daalt de kans dat haar leider, Landsbergis, de volgende presidentsverkiezingen wint. Hij heeft dus haast.

Dat geldt des te meer omdat de twee leiders van de Vaderland Unie, Landsbergis en Vagnorius, het niet altijd even goed met elkaar en met de leider van de christen-democraten, oud-minister van Buitenlandse Zaken Algirdas Saudargas, kunnen vinden. Sommige waarnemers gaan ervan uit dat hun coalitie het hooguit een jaar zal uithouden. Ook hier werkt de tijd dus in Landsbergis' nadeel.

Landsbergis' probleem is dat de Litouwse grondwet de president veel macht geeft. Brazauskas, die de nederlaag van zijn LDDP na de eerste ronde eind oktober natuurlijk heeft zien aankomen, heeft beloofd die niet tegen de door de Vaderland Unie gedomineerde regering te gebruiken. Hij heeft gepleit voor een Litouwse 'cohabitation' en beloofd zich loyaal te gedragen jegens de nieuwe regering en géén confrontatie aan te gaan. Wel wil hij worden geconsulteerd over de benoeming van de ministers van Binnen- en Buitenlandse Zaken en Defensie.

Het is onwaarschijnlijk dat Landsbergis met die beloften genoegen neemt. Te vaak heeft hij Brazauskas de afgelopen jaren verweten dat zijn gedrag in strijd is met de grondwet en zich meer macht te hebben toegeëigend dan de grondwet toestaat. Hij heeft de president zelfs vergeleken met de Roemeense dictator Ceausescu. Zijn parlementaire meerderheid is nu zo groot dat het onwaarschijnlijk is dat hij weerstand zal kunnen bieden aan de verleiding zijn aartsrivaal te wippen.

Dat kan betekenen dat Litouwen de komende periode een verbitterde politieke strijd tussen de twee eeuwige rivalen Landsbergis en Brazauskas wacht. En dat zou heel slecht zijn voor een land dat dringend behoefte heeft aan consensus over hervormingen en de grootste sociale problemen.