Wit paard springt dartel in schaakopera

Voorstelling: Sketches of Chess, opera voor twee sopranen en een schaakbord. Componist Murielle Lucie Clément, door Astrid Lammers en Deborah Liever m.m.v. Kees Staal. Kostuums: Frans Molenaar. Gezien: 9/11 Nieuwe de la Mar Theater Amsterdam.

Cd: Sketches of Chess, gevolgd door Les Soleils Immobiles, een opera-ballet op tekst van Jeanne Hyvrard gecomponeerd en gezongen door Murielle Lucie Clément. Presentatie 16/11 13 uur Broekmans & Poppel, Van Baerlestraat 92-94 Amsterdam.

Een schaakpartij is een opeenvolging van geometrische bewegingen die de vrucht zijn van ingespannen nadenken en bij de uitvoerenden hevige emoties oproepen. Vaak is gepoogd om dit heerlijk samenspel van oog, brein en hart weer te geven in een kunstwerk, meestal door beeldende kunstenaars, soms door musici. Tijdens de performance Sightsoundsystem in 1968 in Toronto werd een schaakpartij gespeeld door Marcel Duchamp en John Cage, waarvan de zetten direct in muziek werden omgezet. De muziek (Réunion) is bewaard gebleven, de partij is verloren gegaan.

De ultrakorte opera Sketches of Chess (duur iets minder dan vijf minuten) van Murielle Lucie Clément is gebaseerd op een partij die de Joegoslaaf Ljubomir Ljubojevic en de Russische wereldkampioen Gari Kasparov tijdens het SWIFT snelschaaktoernooi van Brussel 1987 speelden. Anders dan bij Duchamp en Cage was het niet de bedoeling van de componiste dat aan de afzonderlijke zetten stuk voor stuk een muzikale uitdrukking gegeven zou worden. In Het Parool zei zij: “Nee, zo werkt dat niet. Ik speel zo'n partij na, doe de zetten en hoor muziek.“

Zaterdag vond tijdens de feestelijkheden ter gelegenheid van het tienjarig bestaan van het Max Euwe Centrum de wereldpremière van deze mini-opera plaats. Het libretto, de notatie van Ljubojevic-Kasparov, is gepassioneerd. Na een schijnbaar terughoudende beginfase, voor de kenner aantrekkelijk door de geraffineerde versnellingen en vertragingen, volgt een sprankelend middenspel van exquise kwaliteit, waarin de sprongen van een dartel wit paard de bijna humoristische inleiding blijken te zijn tot een hartstochtelijke explosie van aanvalszetten. Over de muziek durf ik niet meer te zeggen dan dat die mij beviel.

Wat de uitvoering betreft moet de tekstvastheid van de sopranen Astrid Lammers en Deborah de Liever, die de rollen van de witte en de zwarte koningin vertolkten, worden geroemd. Helaas was de begeleiding, die in dit geval bestond uit het uitvoeren van de schaakzetten op een demonstratiebord, wel heel weinig synchroon met de tekst, maar deze kinderziekte kon de indruk van een geslaagde voorstelling niet wegnemen.

Wit Ljubojevic-zwart Kasparov. Zwart gaf op.

    • Hans Ree