De dood als straf voor te grabbel gooien van 'eer' familie

ANKARA, 9 NOV. Een slachting omwille van de eer. Zo werd de gruwelijke moordaanslag vorige maand in Istanbul op tien familieleden door de meeste Turkse kranten omschreven. Uit woede over het schaamteloze gedrag van zijn voormalige vrouw doodde Abdullah Aydin hen met een kalasjnikov, nadat hij eerst zijn drie eigen kinderen in veiligheid had gebracht.

Nuran Aydin verliet hem twee jaar geleden en trok met de kinderen bij haar ouders in. Samen met haar jongere zuster zou ze sindsdien op het slechte pad zijn geraakt. De vrouwen gedroegen zich als prostituees, aldus de buren, die evenals de familie Aydin in de afgelopen jaren vanuit Siirt, in het Koerdische zuidoosten van Turkije, naar Istanbul waren getrokken. Abdullah Aydin strafte zowel zijn vrouw als haar familieleden, die immers hadden toegelaten dat hun dochter haar eer te grabbel gooide. “Hij heeft de naam van zijn kinderen gered”, verdedigde Saziye Aydin de daad van haar zoon. “Het is bij ons gebruikelijk om te doden omwille van de eer.”

Maar sommige kranten, zoals de linkse Cumhuriyet (republiek) plaatsten vraagtekens bij zijn optreden. “Er bestaat een parallel”, aldus columnist Oral Çalislar “tussen de graad van ontwikkeling van een land en de mate van geweld die in dit soort situaties wordt gebruikt. Uit deze slachtingen omwille van de eer spreekt een mentaliteit.” Ook anderen wezen erop dat het ondanks de snelle verstedelijking van Turkije voor menigeen nog steeds vanzelfsprekend is geweld te gebruiken als men zich bedreigd of onteerd voelt. De nu al ruim 12 jaar durende guerrillaoorlog in het Koerdische zuidoosten van het land en de terreuraanslagen in de steden zorgen bovendien voor een algemeen gevoel van onveiligheid, waardoor steeds meer mensen een wapen aanschaffen.

“Dat is zeer zeker het geval”, meent de antropologe Nühket Sirman, “maar het is niet de enige reden waarom mannen hun vrouw vermoorden.” Acht jaar geleden werd ze door de advocaat van een Turkse Koerd die naar Denemarken was geëmigreerd en die de vrouw van zijn oudere broer had omgebracht, gevraagd voor de rechtbank te getuigen. De cultuur van de beklaagde had hem immers tot zijn daad gedwongen. Was het niet zijn taak om de eer van de familie te redden? “Dat is te simpel”, stelt Sirman. “De Koerdische vrouw in Denemarken werd gedood omdat ze zich te onafhankelijk opstelde.”

Moord omwille van de eer is in de traditionele, feodale plattelandssamenleving in Turkije nog steeds een wijdverspreid gebruik. “Je moet evenwel goed in de gaten houden”, aldus de Deense antropologe Lotte Boggild Mortensen, die al geruime tijd in Turkije leeft, “of de man in kwestie daadwerkelijk in opdracht van zijn familie handelt, of dat hij erop uit is om zijn persoonlijke gram te halen. Slechts in het eerste geval is sprake van moord omwille van de eer.” Ze haalt het voorbeeld aan van de spraakmakende rechtszaak eerder dit jaar in de zuidoostelijke stad Urfa. Daar stond een 14-jarige jongen terecht die op last van zijn familie een 16-jarig nichtje de keel had afgesneden nadat deze in gezelschap van jongens was gesignaleerd.

Het is een algemeen gebruik dat een minderjarig familielid met deze taak wordt belast, omdat hij er gezien zijn leeftijd met een lichte straf vanaf komt. Het Turkse wetboek kent geen specifieke artikelen voor strafvermindering in geval van moord omwille van de eer van de familie. Wel wordt de openbare aanklager geacht te onderzoeken of anderen, bijvoorbeeld oudere famillieleden, de moordenaar tot zijn daad hebben aangezet en dus medeplichtig zijn. Turkse feministes zeggen dat dat in Urfa overduidelijk het geval was, maar dat geen van deze mannen zelfs maar is ondervraagd. De gerechtelijke autoriteiten hebben zich volgens hen geconformeerd aan het gangbare gebruik in deze streek dat moord op een vrouw gerechtvaardigd is als de familie-eer in het geding is.

“Veel Turkse mannen voelen zich in hun eer en goede naam aangetast”, meent de Deense antropologe, “als hun vrouw hen verlaat. Als bovendien blijkt dat ze er ook nog in slaagt in haar eentje voor de kinderen zorgen, wordt de frustratie van de man daarover vaak later op haar afgereageerd in de vorm van moord die onterecht in verband wordt gebracht met de familie-eer.” Voor de sensationele Turkse dagbladen blijven het voorpaginaverhalen. De algemene lijn in de media is dat de eer van een vrouw belangrijk is, maar dat je haar anno 1996 niet meer noodzakelijkerwijs hoeft te doden als ze die code schendt. Toch wordt dat nooit zo expliciet gezegd, omdat moordpartijen omwille van de eer altijd in verband worden gebracht met mensen uit de laagste, de minst ontwikkelde klasse. Het idee is dat met de vooruitgang van Turkije dit probleem zich vanzelf oplost.

Toch is de eer van vrouwen ook in het stedelijke en meer ontwikkelde deel van Turkije nog steeds een uiterst belangrijk onderwerp. Met het verschil dat met de modernisering van Turkije het niet langer uitsluitend de mannen zijn die die eer bewaken. “Vrouwen doen dat nu veel meer zelf”, aldus de Turkse antropologe Sirman. “En daarmee heeft het onderwerp zich van haar lijf naar haar hersenen verplaatst. Ook al kleden ze zich bijvoorbeeld in minirok en een laag uitgesneden blouse, de code blijft gehandhaafd dat de waarde van een vrouw afhankelijk is van haar eerbaarheid.”

Volgens Sirman accepteren ook de beter opgeleide Turkse vrouwen tot op vrij grote hoogte nog steeds de dominantie van mannen. Daarmee wordt volgens haar de relatie in stand gehouden tussen het seksuele gedrag van vrouwen en hun eerbaarheid.

    • Froukje Santing