Zakenroman als uitlaatklep

Elbrich Fennema: Hoe Japan Werkt. Atlas, 192 blz, ƒ 36,90

Omdat veel Westerlingen tegen Japan aankijken als Asterix en Obelix tegen de Romeinen, zijn er boeken nodig die gedrag en gewoontes van de Japanners begrijpelijk maken. Sommige auteurs doen dat via een omweg. Ian Buruma beschreef het Japanse volk in zijn De Spiegel van de Zonnegodin via de analyse van manga-strips en alledaagse lectuur, en de journalist/Japanoloog Elbrich Fennema neemt in Hoe Japan Werkt het literaire genre van de 'zakenroman' als ingang. De zakenroman is een uniek Japans verschijnsel. Deze romans gaan over het leven van de sarari-man (Japans voor 'salary-man') en hebben titels als Dentsu. Een Roman of Overleven Met De Hoge Yen. De inhoud is vaak ontleend aan de realiteit. Zo worden bestaande bedrijven en werknemers bij name genoemd (Dentsu is het grootste Japanse reclameconcern), en spelen de boeken zich af bij Nissan, het warenhuis Sumitomo of het MITI (het Japanse ministerie voor handel). De onderwerpen variëren van 'inflatie', tot 'het voortbestaan van de thermometerindustrie'.

Sommige zakenromans hebben literaire waarde, maar in het algemeen zijn de boeken - te oordelen naar de geciteerde passages in Hoe Japan Werkt - vlak geschreven, vergelijkbaar met hun westerse pendant: de doktersroman. Soms zijn er stijlmiddellen uit de klassieke Japanse literatuur in verwerkt. Een exposé over de misstanden bij een reclamebureau eindigt dan met een verstilde observatie als: 'buiten leek het heftiger te gaan sneeuwen'.

Als invalshoek om iets over de hedendaagse Japanner en de gang van zaken in de Japanse maatschappij te vertellen, is de zakenroman een dankbaar onderwerp. Elbrich Fennema slaagt erin een aantal verbanden bloot te leggen tussen deze literatuur en de Japanse maatschappij.

Want waarom is de zakenroman zo'n populair genre? Omdat het onderwerp naadloos aansluit bij de Japanse belevingswereld. Voor de Japanse werknemer, en niet alleen het toppersoneel maar ook de lopende-bandmedewerker, draait het hele leven om werk: de 'sarari-man' werkt van zeven uur 's morgens tot negen uur 's avonds (het laat doorwerken moest van overheidswege worden beperkt, dus nu begint men gewoon vroeger) en brengt zijn geringe vrije tijd door in gezelschap van collega's.

Door alle technische en financiële details die de boeken geven, functioneren ze bovendien als informatiebron. Wie bij het reclamebureau Dentsu gaat werken kan zich op zijn baan voorbereiden met Dentsu. Een Roman.

Aspecten als 'identificatie' en 'informatie-verschaffing' zijn gangbare gegevens van een roman, maar er is één kenmerk waarmee de zakenroman zich onderscheidt van westerse literaire genres, en dat is de gewoonte om in deze boeken bedrijfsschandalen te onthullen. Reconstructies van corruptie, onredelijke ontslagen of smeergeld-affaires, ze worden voor het eerst naar buiten gebracht in de 'zakenroman'.

Dat deze kwesties niet gewoon in kranten of tijdschriften onthuld worden is een gevolg van een merkwaardige, volgens Fennema 'typisch Japanse', kloof tussen schijn en werkelijkheid. Japanners leven volgens een aantal zorgvuldig in stand gehouden afspraken over hoe de wereld er uit moet zien, en houden zich liever niet bezig met hoe die er werkelijk uitziet. Dat is de tegenstelling tussen 'tatemae' (letterlijk 'voorgevel') en 'honne' ('ware klank'). Ook journalisten houden zich aan deze afspraken en schrijven liever geen artikelen die de status quo in gevaar zouden kunnen brengen.

Voor schandalige onthullingen wijkt men daarom uit naar de veilige - want zogenaamd 'fictieve' - roman. De corrupte relatie tussen een vakbond en het management van de Yamashiro-supermarktketen (gemodelleerd naar het beroemde Daimaru-warenhuis) wordt aan de kaak gesteld in Watanabe Kazuo's Het Bedrijf Uitvreten (1979), en Asagawa Jun nam het gesjoemel met vakantiedagen in de metaalindustrie als onderwerp in zijn Cursus Witteboordencriminaliteit.

Het is jammer dat Fennema halverwege Hoe Japan Werkt steeds verder van haar onderwerp afraakt. Niet de literatuur, maar het al vaker beschreven gekonkel binnen de Japanse bureaucratie en industrie wordt dan haar onderwerp. Bij al die anekdotes over kartelvorming en importbeperkingen verliest ze het zicht op de menselijke maat.

    • Hester Carvalho