NAVO kan deling Bosnië niet ongedaan maken

Nu Clinton is herkozen, zal het snel afgelopen zijn met de Amerikaanse belangstelling voor Bosnië, meent Jonathan Eyal. Als het huidige NAVO-mandaat volgende maand afloopt, zal het achterblijvende contingent minder Amerikanen tellen en zal zijn opdracht beperkt zijn.

Afgaande op de Westerse regeringen zou men zeggen dat Bosnië passé is: er wordt niet meer gevochten, het geweld is tot een minimum beperkt en een Bosnisch parlement en presidentieel driemanschap zijn in functie getreden. Bovendien staat voor deze maand een reeks diplomatieke ontmoetingen op het programma waar het Westen waarschijnlijk nieuwe middelen zal toezeggen voor handhaving van de vrede op de Balkan en wemelt het in de regio van de diverse soorten hulpverleners. Deze schijn van vastberadenheid is echter bedrieglijk, want in werkelijkheid wil het Westen, dat geen idee heeft wat het met de Balkan aan moet, zijn betrokkenheid verkleinen. De maand november wordt voor Bosnië beslissend, maar bijna ongeacht wat er besloten wordt, zullen de Bosnische moslims vermoedelijk aan het kortste eind trekken.

De grootste verandering van houding voltrekt zich op dit moment in de VS. Joegoslavië is daar nooit een probleem geweest. Er is geen Servische, Kroatische of etnische moslim-lobby werkzaam. Er zijn geen stemmen te winnen met militaire betrokkenheid in de regio, terwijl er ook geen strategische belangen op het spel staan. Dat de regering in Washington de Bosnische moslims ging steunen, was ten dele omdat het in meerderheid Republikeinse Congres de Balkanoorlog tot een symbool maakte van wat het zag als fouten in Clintons buitenlandse beleid. Ten dele ook omdat men in de VS besefte dat het verschil van inzicht tussen Europeanen en Amerikanen zonder rechtstreekse Amerikaanse betrokkenheid dreigde de NAVO in de wortel aan te tasten. Maar toen Clinton zijn troepen naar Bosnië stuurde, vergat hij niet de ervaring die zijn voorgangers daarbij hadden opgedaan. Een succes in het buitenland is niet om te zetten in een verkiezingszege - zoals president Bush moest ervaren -, maar een buitenlands fiasco staat borg voor een verkiezingsnederlaag.

Het resultaat was een militaire operatie die dapper oogde maar in wezen alleen de grootste risico's trachtte te vermijden. NAVO-troepen kregen tot taak alle wegen in de republiek open te stellen maar hoefden niet het vrije verkeer van mensen te garanderen, zoals was beloofd in het vredesakkoord van Dayton. Westerse soldaten dienden de terugkeer van vluchtelingen naar hun oorspronkelijke woonplaatsen mogelijk te maken, maar hoefden niet de VN-konvooien te escorteren die dat doel nu juist trachtten te bereiken. En tenslotte besloot de NAVO, hoewel iedereen werd geacht de van oorlogsmisdaden verdachte personen voor de rechter te brengen, dat ze alleen verdachten zou arresteren die probeerden Westerse stellingen te passeren. Een beleefde manier om duidelijk te maken dat het tribunaal in Den Haag een zaak van vrijwilligheid zou blijven.

Deze tactiek werkte prima, omdat ze werd ondersteund door zorgvuldige, geheime Amerikaanse diplomatie. De moslims zouden wapens krijgen als ze niet over hun lot zouden klagen, terwijl de Serviërs en Kroaten niet te hard werden aangepakt opdat ze zouden blijven meewerken. Maar als de verkiezingen in de VS na deze week achter de rug zijn, zal geen Amerikaanse regering veel belang meer stellen in een intensieve betrokkenheid bij de regio. Voortaan geldt voor Washington als enige overweging de vraag hoe de rust op de Balkan tegen zo gering mogelijke kosten kan worden gewaarborgd. En de tactiek van de Europeanen is de eigen betrokkenheid te beperken en tegelijk Amerika's aandacht bij het proces te houden. De eigenlijke inzet is niet zozeer Bosnië als wel het voortbestaan van het transatlantische bondgenootschap.

Hoewel er maar weinig bijzonderheden in de openbaarheid zijn gekomen, bestaat er een opmerkelijke eensgezindheid over de technische details van de nieuwe operaties in Bosnië na afloop van het huidige NAVO-mandaat, volgende maand. Niemand verwacht dat er in Bosnië weer een grote oorlog uitbreekt. Maar zonder de aanwezigheid van een internationale troepenmacht komen de moslims zeer waarschijnlijk onder druk van Kroaten en Serviërs te staan. Dat Bosnië's pas verkozen regeringsorganen ooit naar behoren zullen functioneren, geloven maar weinigen. Maar zonder een internationale troepenmacht zal waarschijnlijk niemand zich moeite geven om ze te láten functioneren. En tenslotte, hoewel de kans dat vluchtelingen terugkeren klein blijft, is het evident dat internationale hulporganisaties hun werk niet kunnen doen zonder een zekere bescherming.

De NAVO heeft een plan uitgewerkt dat misschien al deze week zal worden goedgekeurd. Volgens dit plan zullen er rond 20.000 troepen achterblijven, waarbij een geringere Amerikaanse aanwezigheid zal worden gecompenseerd door een groter aantal Duitse grondtroepen.

De meest dringende vragen met betrekking tot de operatie blijven echter onbeantwoord. Wat de Europeanen betreft, is het aantal Amerikaanse troepen dat in Bosnië blijft minder belangrijk dan de plaats waar ze worden gestationeerd. Amerikaanse functionarissen hebben al onofficieel laten weten dat de meerderheid van hun manschappen zou kunnen worden teruggetrokken naar Hongarije en naar de Adriatische Zeekust, voldoende dichtbij om te kunnen terugkeren als zich op de Balkan een crisis voordoet. Voor de Europeanen is dit totaal onaanvaardbaar, omdat iedereen weet dat geen Amerikaanse president zijn eenmaal uit Bosnië vertrokken troepen ooit terug zal sturen. En wat nog belangrijker is: niemand schijnt goed te weten wat de nieuwe operatie moet bewerkstelligen en hoe lang ze zal gaan duren.

Volgens de plannen van de NAVO heeft de missie tot doel “de stabiliteit op de Balkan te handhaven”. Dat klinkt mooi, maar het is weinig meer dan een loze kreet, want in het huidige Bosnië laat 'stabiliteit' zich nu eenmaal op twee manieren interpreteren. Men kan de vrede handhaven door de moslims te beletten de nu geldende territoriale scheidslijnen in hun gebied ongedaan te maken. Dit vereist een betrekkelijk kleine troepenmacht, maar het betekent opoffering van alle principes en beloften waaraan het Westen zich verondersteld wordt te houden.

Het alternatief is stabilisering door vast te houden aan strikte naleving van het vredesakkoord van Dayton. In dat geval moet men ervoor zorgen dat de conflictpartijen hun wapenvoorraden verkleinen en vele wapens vernietigen, dat oorlogsmisdadigers worden berecht, dat vluchtelingen terugkeren en dat de gekozen organen van de republiek gaan functioneren. In laatste instantie houdt dit tevens de mogelijkheid van een botsing met de Bosnische Serviërs in, die er niet over denken aan die eisen tegemoet te komen. Aangezien de huidige operatie al 3 miljard dollar per jaar kost, is het zonneklaar welk alternatief het Westen uiteindelijk zal kiezen.

Alle drie de gemeenschappen in de republiek bereiden zich al op deze gang van zaken voor door hun interne controlemechanismen te consolideren in plaats van onderling samen te werken. Het verbond tussen Kroaten en moslims is en blijft een wassen neus, een papieren constructie bedoeld om samenwerking te suggereren die er niet is. De toegezegde Westerse investeringen in de Bosnische infrastructuur - zoals het telefoon- en het wegennet - zijn opgeschort omdat Serviërs noch Kroaten kunnen instemmen met projecten die de hele republiek beslaan. De verkiezingen voor Bosnië's plaatselijke overheden, die in september hadden moeten plaatsvinden en toen werden uitgesteld, zijn opnieuw vooruitgeschoven, zonder dat een nieuwe datum is vastgesteld. En tenslotte zijn alle partijen in het conflict nu bezig huizen te slopen of de eigen bevolking te herhuisvesten, met het doel de zogenaamd tijdelijke territoriale scheidslijnen definitief te maken.

Er zal in Bosnië een nieuwe troepenmacht komen. Maar dat zal gebeuren om een nieuw geschil tussen Europa, de VS en Rusland te voorkomen, en niet zozeer om de gevolgen van het geschil tussen Serviërs, moslims en Kroaten te elimineren. Bosnië is gedoemd tot hetzelfde lot als Cyprus: het blijft een verdeeld land waarvan niemand de verdeeldheid accepteert, terwijl maar een enkeling bereid is er iets aan te doen.

    • Jonathan Eyal