Meer markt is een moeizaam proces

Op tal van terreinen is het kabinet-Kok bezig de grenzen van markt en overheid te verkennen. De komende jaren staat het thema centraal op de agenda van de ministerraad. Alleen al deze week worden tenminste drie 'dossiers' behandeld die betrekking hebben op het onderwerp. Minister Jorritsma (Verkeer en Waterstaat) heeft de Tweede Kamer afgelopen dinsdag de nota Marktwerking in het regionaal openbaar vervoer gestuurd.

Daarin zet zij uiteen hoe ze het monopolie van de VSN Groep (98 procent marktaandeel) open wil breken en van het stads- en streekvervoer een markt wil maken met vele aanbieders van vervoersdiensten. Staatssecretaris F. de Grave (Sociale Zaken) debatteert vandaag in de Tweede Kamer over meer marktwerking in de WAO en het kabinet buigt zich over de liberalisering en deregulering van het taxibedrijf.

Het zijn stuk voor stuk moeizame processen. De weerstand tegen verandering bij met name de georganiseerde belangengroepen is steevast groot. Volgens minister Jorritsma weigerde de VSN Groep elk voorstel om de dominantie van deze monopolist op de markt voor autobusvervoer te verkleinen. “Daarom moest ik wel met een maatregel komen”, zei Jorritsma dinsdag gepikeerd bij de presentatie van haar nota.

Het fenomeen is niet nieuw. Ook apothekers, notarissen, binnenschippers, loodsen en publieke omroepen weigeren bevoorrechte marktposities op te geven ten faveure van meer concurrentie. De behartigers van de deelbelangen hebben jarenlang hun posities weten te handhaven. Maar de vertegenwoordiger van het algemeen belang - de overheid - is in de aanval gegaan. De overheid wil voor alle burgers (consumenten) betere dienstverlening en meer kwaliteit voor lagere prijzen. Om dat te bereiken wordt op tal van fronten strijd geleverd: tegen CD-verkopers, taxichauffeurs, notarissen, apothekers, krantenuitgevers, benzineverkopers, assurantie-tussenpersonen, omroepverenigingen, binnenschippers, postbezorgers, telecommunicatiebedrijven, energieleveranciers, spoorwegmaatschappijen, busondernemingen, ziekenhuizen. De lijst is schier oneindig.

Een greep uit de actualiteit. In juni bracht staatssecretaris Schmitz (Justitie) een nota uit over het streven naar meer marktwerking in het notariaat. Sindsdien voert de Koninklijke Notariële Broederschap vergeefs campagne tegen onder meer een wetsvoorstel voor een nieuwe notariswet, waarin de huidige regeling van vaste tarieven stapsgewijs wordt afgebouwd.

KPN Kabel wringt zich in alle bochten om greep te houden op de telecommarkt, maar ook deze (voormalige) monopolist dreigt het onderspit te delven. Het kabinet besloot eind oktober om twee nieuwe mededingers van PTT Telecom toe te laten: Enertel (een joint venture van energiebedrijven en kabelexploitant Casema) en Telfort (Nederlandse Spoorwegen en British Telecom). De nieuwe marktpartijen mogen hun netwerken aanbieden voor allerlei telecom-diensten, zoals dataverbindingen, teleshoppen en Internet. Vanaf 1 juli 1997 mogen ze ook actief worden in openbare spraaktelefonie, nu nog exclusief terrein van PTT Telecom. Het ministerie van Verkeer en Waterstaat stelt ook regionale telecom-licenties beschikbaar.

Een dertigtal koeriersbedrijven heeft geprotesteerd tegen de overname door PTT Post van TNT, een grote Australische pakjesbezorger. PTT Post zou de overname betalen uit winsten die behaald worden uit de bezorging van brieven die minder dan 500 gram wegen. Op dat punt heeft PTT Post een monopolie, dat de koeriersdiensten graag ontmanteld zien.

De NS anticiperen op mogelijke ingrepen van de overheid door zelf alvast haar monopolieactiviteiten op het gebied van de (spoor)bouwactiviteiten te splitsen in drie bedrijven. De nutsbedrijven voor gas en elektriciteit schudden op hun grondvesten omdat ook hier de koude wind van de concurrentie zal gaan waaien.

Privéklinieken zullen door minister Borst (Volksgezondheid) worden gedoogd voor 24-uurs behandelingen, zo staat in een nota die binnenkort naar de Tweede Kamer zal worden gestuurd. Het gaat hierbij om 95 procent van de reguliere zorg. Privéklinieken krijgen hierdoor weliswaar nog niet dezelfde rechten als ziekenhuizen, maar worden wel concurrenten. Door privéklinieken officieel te gedogen hoopt Borst de reguliere ziekenhuizen op te porren. Door doelmatiger te werken zullen ziekenhuizen moeten zien te voorkomen dat patiënten uitwijken naar dergelijke klinieken.

Dit jaar kwam er ook een tweede mobiel telefoonnet (Libertel) als concurrent van PTT Telecom. Libertel dwong met creatieve vondsten (betalen per seconde) concurrent PTT tot meer alertheid. Na jarenlang onderzoek is nu ook PTT Telecom tot de conclusie gekomen dat de telefoonkosten per seconde gesprekstijd in rekening kunnen worden gebracht. Het is opvallend hoe PTT Telecom zich sinds kort inspant om nieuwe diensten op de markt te brengen.

Op 1 mei 1996 stuurde minister Wijers (Economische Zaken) een voorstel voor een geheel nieuwe mededingingswet naar de Tweede Kamer. Voortaan zal elke vorm van verhindering, beperking of vervalsing van concurrentie verboden zijn. Dat is een radicale breuk met het verleden. Volgens de huidige, nu nog geldende, wet moet strijdigheid met het algemeen belang (misbruik) worden aangetoond. Dat geeft de overheid veel minder mogelijkheden om bijvoorbeeld prijsafspraken tussen uitgevers van kranten, taxibedrijven, notarissen, apothekers en assurantietussenpersonen te verbieden.

Behalve een verbodssysteem voor alle vormen van mededingingsafspraken wordt een geheel nieuw element geïntroduceerd, de concentratiecontrole. Deze toetsing vooraf van fusies, overnames en joint ventures moet voorkomen dat deze vormen van machtsconcentratie als alternatieve methode van kartelvorming gaan functioneren.