4 Een olievlek

Straf is niet alleen terug, zij neemt ook steeds meer nieuwe gedaanten aan. Celstraf en boete zijn aangevuld met dienstverlening, het volgen van een anti-alcoholcursus of een anti-incesttherapie. Voor ontspoorde jongeren zijn er speciale 'kampementen' gekomen. De strijd tegen de georganiseerde misdaad wordt gevoerd in de zogeheten 'pluk ze'-procedure om criminelen in hun portemonnee te pakken.

Officieel mag dat laatste geen straf heten; het is een afzonderlijke maatregel. Maar het komt natuurlijk op hetzelfde neer. Straf is niet alleen straf als er straf op staat. De punitieve reactie blijft allang niet meer beperkt tot het officiële strafrecht dat er speciaal voor is ontworpen en dat de straf bindt aan strikte wetsbepalingen en een rechterlijke uitspraak - dus aan een onafhankelijke beoordeling.

Rechterlijke controle staat ook binnen de strafrechtspleging zelf onder druk. Voor veel (economische) delicten is het mogelijk een schikking te treffen met de officier van justitie, de aanklager dus. Dat kan flink in de papieren lopen. De officier geldt als 'magistraat', onderdeel van de zelfstandige rechterlijke macht dus. Toch eist minister Sorgdrager, een politieke ambtsdrager, niets minder dan de volle zeggenschap op over handel en wandel van het openbaar ministerie.

De lijn van de niet-rechterlijke strafoplegging valt door te trekken naar de straat. Daar mag de politie de gemiddelde verkeersfout tegenwoordig direct afrekenen met een betalingsbevel. Wie het daarmee niet eens is, kan naar de officier van justitie lopen (daar is hij al weer). Ooit iemand ontmoet die van de officier gelijk kreeg? Geen nood, tegen afwijzing van het bezwaar staat beroep op de (kanton)rechter open. Mits men wel eerst het boetebedrag als borg stort. De rechterlijke controle blijft noodgedwongen beperkt tot een aantal formaliteiten.

Het kan overigens nog eenvoudiger. Parkeerovertredingen zijn in veel gemeenten gefiscaliseerd. Dat betekent dat de foutparkeerder geen boete krijgt maar een plaatselijke aanslag (plus verhoging). Dat int wat eenvoudiger en het is mooi meegenomen voor de gemeentekas. Parkeerbeleid als melkkoe? Sommige gemeenten wilden de controle ook nog opdragen aan een particulier beveiligingsbedrijf, maar daar heeft het kabinet voorlopig een stokje voor gestoken.

“De tijd dat de rechtshandhaving in hoofdzaak een strafrechtelijke zaak was, is definitief voorbij”, verklaarde indertijd minister van Justitie, Hirsch Ballin: “Bestuurlijke handhaving dient een vooraanstaande rol te spelen en daartoe dient het bestuur over adequate sanctiebevoegdheden te beschikken.”

Hij is op zijn wenken bediend. De omroeporganisatie die iets te openlijk knipoogt naar een sponsor of die een film voor boven de zestien jaar te vroeg op de avond uitzendt, kan rekenen op een boete van het Commissariaat voor de Media (maximum: 250.000 gulden). Maar ook in de sociale zekerheid zijn strafkortingen aan de orde van de dag, of het nu gaat om de huursubsidie of de Bijstandswet.

Toch blijft de klacht te horen dat uitkeringsinstanties te soft zijn. Voor de WW heeft de vorige staatssecretaris van Sociale Zaken, Linschoten, alvast een draconisch systeem van automatische sancties ingevoerd. Van het meewegen van persoonlijk omstandigheden en een evenredigheidstoets wilde hij in principe niet horen.

Dit soort overdaad doet onvoldoende recht aan het wezen van de straf. Straffen is geen kwestie lopende-bandwerk, maar een hindernisbaan waarop spelregels gelden die voor alle deelnemers duidelijk zijn. Vraag maar aan de juffrouw of de meester op school.

    • F. Kuitenbrouwer