3 Straffen met beleid

Waarom krijgt een notoire fietsendief in Leeuwarden gevangenisstraf en mag zijn collega in Rotterdam op de vrije zaterdag plantsoenen schoffelen? Overal in het land wordt recht gesproken uit naam van de koningin. Maar als het op de strafmaat aankomt, maakt het wel enig verschil in welke rechtszaal men voor het hekje komt te staan.

In 1992 baarde het tijdschrift voor de rechterlijke macht opzien met een vergelijkend warenonderzoek. Daarin werden in de bestraffing van zeven geselecteerde delicten significante verschillen vastgesteld bij de negentien rechtbanken.

Wat zeggen dergelijke getalsmatige uitslagen nu werkelijk? Achter iedere bijdrage aan de gerechtelijke statistiek gaat een menselijk verhaal schuil, met vaak een complexe sociale achtergrond. Nederland is officieel een eenheidsstaat, maar de sociale werkelijkheid is niet eenvormig uitgesmeerd over stad en land. Toch maken de uiteenlopende strafcijfers wel aannemelijk dat er verschillen in benadering bestaan tussen de verschillende gerechten. Jaren geleden sprak men in de volksmond al over de 'Haarlemse bloedraad' en menige rechter in den lande vond, ook jaren geleden al, zijn Rotterdamse vakbroeders aan de 'softe' kant.

De Rotterdamse rechters zelf herkenden zich volstrekt niet in deze kwalificatie. Het veronderstelt dat er een gouden standaard voor straf zou bestaan. Maar de strafmaat is bij uitstek een kwestie waarover redelijke mensen van mening kunnen verschillen. Een zekere ongelijkheid van straffen is zelfs welkom als men rechtspraak ziet als een continu proces van 'survival of the fittest', zoals de Amsterdamse rechtbankpresident Gisolf het ooit heeft genoemd. Laat honderd bloemen bloeien; de zwakke varianten worden er wel uitgewied in hoger beroep.

Dit hoger beroep berust bij vijf gerechtshoven. Zelfs dit kleine gezelschap kent toch weer uitersten als een 'Hof van Barmhartigheid' (Arnhem) en een 'Hof van Beroerte' (Den Haag). Maar gelukkig is er slechts één Hoge Raad om in cassatie de laatste knopen door te hakken. Zegt het boekje. Het probleem is alleen dat, zeker aan de top, de jurisprudentie is toegespitst op rechtsvragen, waarbij het moeilijk is een vinger te krijgen achter de concrete straftoedeling die vaak wordt verhuld in weinig zeggende standaardformuleringen.

Het gaat niet alleen om de dosering van celstraf of geldboete. De vraag is ook of alternatieve straffen, zoals de taakstraf, hun naam waar maken. Verlichten ze werkelijk de druk op de schaarse celcapaciteit of is er alleen maar een nieuwe vorm van strafrechtelijke interventie bijgekomen en wordt er straf uitgedeeld in gevallen die er vroeger afkwamen met een 'parketstandje'?

Voor een belangrijk deel zijn de problemen met het beleid voor straftoemeting een kwestie van gebrekkige informatie. De verschillende afdelingen van een rechtbank weten vaak al van elkaar niet wat ze doen, laat staan de rechtbanken en hoven onderling. Hier ligt een mooie taak voor de moderne informatietechnologie: een databank voor de straftoemeting en liever nog meteen een BOS (beslissing ondersteunend systeem).

De sleutel tot een grotere eenheid in het straffen berust praktisch gesproken bij het openbaar ministerie en hun openbare aanklagers. Dit werkt al sinds geruime tijd met richtlijnen voor de te eisen straffen. Al naar gelang de omstandigheden kan een officier van justitie daarvan echter altijd afwijken. Moeten de teugels niet wat strakker worden aangehaald? Deze vraag is op het ogenblik inzet van het nodige touwtrekken tussen de lagere en de hogere regionen van het OM, waar minister Sorgdrager van Justitie een sterke man aan de top heeft neergezet in de vorm van 'super-PG' Docters van Leeuwen.

Het beginsel van de rechtsgelijkheid vormt een ogenschijnlijk onweerlegbaar argument voor een strakkere regie en computerondersteund beslissen. Maar eigenlijk is dat niet meer dan de klokken gelijk zetten zonder te weten wat de tijd is, zo merkte J. Rademaker, verbonden aan het ministerie van Justitie, eerder dit jaar op in zijn proefschrift De digitale strafrechtspleging. Dit boek bevat een krachtige waarschuwing tegen automatismen bij het straffen. Een vonnis uit de computer is wel vergeleken met de reflex van de knie na een tik met de doktershamer. Maar wat is de diagnose?

Deel 4 op pagina 4.