1 Straf is terug

Straffen is helemaal terug, als het al ooit was weggeweest. Prikkelende theorieën als het abolitionisme (voor afschaffen van het strafrechtelijk ingrijpen) en aantrekkelijke alternatieven als 'diversie' (het omleiden van de strafrechtelijke sanctie naar een meer maatschappelijke aanpak) verbleken in het licht van de koele cijfers. In tien jaar tijds steeg het aantal gevangeniscellen in Nederland gestaag van 4.700 tot bijna 11.000. Verdere uitbreiding is voorzien.

Nederland leeft niet op een eiland. Straf is internationaal gezien een onverbiddelijke trend. De Amerikaanse president, Clinton, heeft niet alleen een goede antenne voor beperking van de sociale zekerheid. Deze zomer stelde hij een nationale registratie van zedendelinquenten in: een uitvloeisel van de zogeheten Megan-wetten die in vrijwel alle deelstaten zijn aangenomen. Ze zijn genoemd naar een zevenjarig meisje uit New Jersey dat in juli '94 werd verkracht en omgebracht door een buurman. Deze had een strafblad voor seksueel geweld, maar niemand in zijn omgeving wist daarvan.

Op grond van de Megan-wetten zijn veroordeelde zedendelinquenten verplicht aan de autoriteiten te melden waar ze zich ophouden; in de helft van de staten worden de meldingen openbaar gemaakt. Een enkeling protesteert vergeefs dat dergelijke wetten meer problemen oproepen dan oplossen. De samenleving kan zich beter zorgen maken over de niet ontdekte kinderlokkers dan over het betrekkelijk geringe aantal dat na het uitzitten van de straf weer op vrije voeten komt, zegt een functionaris van het gevangeniswezen in Boston die is belast met de supervisie over ontslagen zedendelinquenten.

De machinerie van de punitiviteit draait onverminderd door. Californië overweegt verplichte chemische castratie in te voeren voor recidiverende zedendelinquenten. Eerder lanceerde deze staat de formule 'three strikes and you're out', een term die naar men zegt is ontleend aan het honkbal. Aanleiding was ook hier een jong slachtoffer, het 12-jarige meisje Polly Klaas. Zij werd in 1993 met geweld ontvoerd van een slaapfeestje en na 65 dagen misbruikt en vermoord teruggevonden. De dader had al twee veroordelingen voor ontvoering op zijn naam staan. De nieuwe wet bepaalt dat iemand die voor de derde maal voor een misdrijf wordt veroordeeld zonder meer levenslang krijgt.

Het voornaamste resultaat in Californië is dat de gevangenissen verder overbevolkt en de strafprocedures verder verstopt raken. Iemand die levenslang boven het hoofd hangt, probeert natuurlijk alle juridische verweermiddelen ten volle uit te buiten. Treft de automatische wetstoepassing werkelijk doel? De eerste twee jaar leidde het mechanisme in Californië niet alleen tot levenslang voor veertig moordenaars, maar ook voor 192 marihuanagebruikers die er anders met weinig of geen gevangenisstraf vanaf zouden zijn gekomen. De eerste veroordeling onder de nieuwe wet betrof een gewoontemisdadiger die was betrapt op het stelen van een pizza-punt van een groepje kinderen. Met bedreiging, dat wel. Maar toch, levenslang voor een stuk pizza.

Het is in elk geval een duidelijk signaal, zeggen de voorstanders over deze vorm van overkill. Nu is de strafrechtelijke invloed van Amerika in de wereld van oudsher sterker op het gebied van politiemethoden (undercover-agenten, de kroongetuige) dan op het gebied van de strafsoorten. Toch heeft de Britse minister van Binnenlandse Zaken, Michael Howard, de gedachte van een pedofielenregister al overgenomen. Hij wil ook sommige minimumstraffen fors verhogen. Vooraanstaande Britse rechters protesteren dat Howard hen kennelijk niet vertrouwt.

In Nederland is dat vertrouwen wettelijk vastgelegd. De wet kent alleen bijzondere strafmaxima waar de rechter niet bovenuit mag gaan, zoals vijftien jaar voor doodslag en vier jaar voor diefstal. Als ondergrens, zelfs voor moord, geldt een algemeen wettelijk minimum van één dag hechtenis of vijf gulden boete. Dat geeft een grote vrijheid bij de straftoemeting. Die gaat intussen wel omhoog. Dat komt doordat de ernst van de criminaliteit toeneemt, zeggen sommigen. Ook de toenemende aandacht voor het slachtoffer van de misdaad kan een rol spelen. Slechts een enkeling vraagt zich af of de vonnismachine niet een tandje lager kan worden afgesteld. Al was het alleen wegens het chronische tekort aan gevangeniscellen. Een onderzoeker van het ministerie van Justitie concludeerde vorig jaar zelfs kort en goed “dat niet valt in te zien waarom niet alle vrijheidsstraffen met tien of twintig procent kunnen worden bekort”.

Deel 2 op pagina 2

    • F. Kuitenbrouwer