Zakenlieden ruiken de macht in Moskou

MOSKOU, 5 NOV. Wie heeft er de macht in Rusland nu president Boris Jeltsin een hartoperatie ondergaat, wekenlang moet herstellen of misschien zelfs overlijdt? Vanmorgen werd premier Viktor Tsjernomyrdin tijdelijk waarnemend president. Maar andere veelgehoorde namen zijn die van Jeltsins dochter Tatjana Djatsjenko, stafchef Anatoli Tsjoebais en die van enkele veelbesproken zakenlieden.

Jeltsin heeft voordat hij onder narcose werd gebracht formeel zijn bevoegdheden overgedragen aan Tsjernomyrdin. De premier vervangt volgens de grondwet de president als deze tijdelijk zijn taken niet kan uitvoeren. Als Jeltsin zou overlijden of anderszins aan de operatie een “voortdurende onbekwaamheid” om te regeren zou overhouden, moet de premier als waarnemend staatshoofd binnen drie maanden nieuwe verkiezingen uitschrijven.

In Rusland wordt al gespeculeerd over een dergelijk scenario sinds Jeltsin afgelopen zomer voor vier jaar werd herkozen. Tot de kanshebbers bij vervroegde verkiezingen worden gerekend: Tsjernomyrdin, generaal buiten dienst Aleksandr Lebed, de Moskouse burgemeester Joeri Loezjkov en de leider van de communistische oppositie Gennadi Zjoeganov.

Maar Jeltsin zelf heeft herhaaldelijk onderstreept dat hij zijn termijn tot het jaar 2000 zal uitdienen. Ook vanmorgen kondigde hij aan “spoedig weer op volle kracht te werken”. Het decreet waarmee hij zijn bevoegdheden weer terugneemt ligt al klaar. Volgens zijn medewerkers zal de president het direct ondertekenen nadat hij uit de narcose ontwaakt, ook al moet Jeltsin daarna nog zeker zes weken rust houden.

De afgelopen maanden werd het land ook al geleid door een president die niet meer dan drie uur per dag kon werken. Het heeft volgens critici geleid tot een 'regentschap' waarin de chef van Jeltsins persoonlijke staf, Anatoli Tsjoebais, de werkelijke macht zou uitoefenen. De 41-jarige regent zou daarbij worden bijgestaan door Jeltsins jongste dochter, Tatjana.

“Zij brengt Jeltsin alle papieren en alle papieren zijn voorbereid in het hoofdkwartier van Tsjoebais”, zo vatte de ontslagen lijfwacht generaal Aleksandr Korzjakov onlangs de situatie samen. Na dat vraaggesprek werd hem door het Kremlin zijn rang van generaal ontnomen wegens “lasterlijke uitspraken tegen de president en leden van diens familie”.

Maar het stormpje over Tatjana is nog niets vergeleken met de onrust die de entree opriep van een veelbesproken zakenman in het Kremlin. Boris Berezovski, president van het Logovaz-concern (autoindustrie, financiën, media) werd afgelopen woensdag benoemd tot onder-secretaris van de Veiligheidsraad, een schemerig maar invloedrijk adviesorgaan van de president. Berezovski beschikt niet over een speciale deskundigheid met betrekking tot veiligheidskwesties. Zijn benoeming versterkt vermoedens van critici dat Rusland zich niet ontwikkelt als democratie maar als oligarchie. De werkelijke macht zou liggen bij een een paar belangengroepen.

Berezovski zelf deed er niet geheimzinning over. De leiders van 's lands zes grootste financiële conglomeraten waren volgens hem tijdens de presidentsverkiezingen een “verenigde politieke kracht” geworden om zich teweer te stellen tegen het “dodelijke gevaar” dat het communisme voor hen betekende. Nu de verkiezingen voorbij waren was het tijd om actief aan het landsbestuur deel te nemen, zo zei Berezovski vorige week tegen de Financial Times. Vladimir Potanin, zijn collega van de Oneximbank, was in augustus al vice-premier voor economische zaken geworden.

Tot de groep worden doorgaans ook gerekend Vladimir Goesinski van de Most-groep en Michail Chodorovski van Menatep. Genoemde concerns hebben gemeen dat zij groot zijn geworden tijdens de privatiseringscampagne, die door Tsjoebais werd geleid, en dat zij aanzienlijke invloed hebben op de Russische media. Most bezit een meerderheidsaandeel in het commerciële televisiestation NTV, het dagblad Segodnja en het radiostation Echo Moskvi. Logovaz heeft de krant Nezavisimaja Gazeta en 49 procent van de voormalige staatszender ORT. Menatep heeft zich recentelijk ingekocht in Independent Media, de van oorsprong Nederlandse uitgever die met bladen als Cosmopolitan en kranten als Kapital en The Moscow Times sterk aanwezig is onder de groeiende middenklasse.

Hoewel de benoeming van Berezovski formeel een beslissing is van Jeltsin, wordt zij alom toegeschreven aan Tsjoebais. “Ik ben een produkt van de privatisering, daarom sta ik zo dicht bij het gedachtengoed van Tsjoebais”, erkende Berezovski zelf over hun nauwe betrekkingen. Het was zijn groep zakenmensen die Tsjoebais en Jeltsin voor de verkiezingscampagne bij elkaar bracht, die de door Tsjoebais geleide campagne vervolgens hielp financieren en die televisiejournaals tot een pro-Jeltsin houding aanzette.

De communistische parlementsvoorzitter Gennadi Selezjnov heeft de benoeming van Berezovski al een “kwaadaardige trend” genoemd en het vertrek van Tsjoebais geëist. Mensenrechtenactivist Sergej Kovaljov waarschuwde voor “de nieuwe nomenklatoera, die aan geen enkele regel onderworpen is”. Grigori Javlinski, leider van de niet-communistische oppositie in het parlement, zei: “Ons nieuwe regime is bezig de kenmerken van het oude systeem te kopiëren. Het is een oligarchie en maffia.”

De krant Izvestija ging zaterdag zelfs zover in te spelen op de in Rusland levende antisemtische gevoelens: Berezovski had behalve de Russische ook de Israelische nationaliteit en was daarom een veiligheidsrisico, schreef de krant, die doorgaans voor liberaal en degelijk doorgaat. “Ik ben niet minder vaderlandslievend dan de Rusen wier naam eindigt op 'ov' en wiens vaders 'Ivan' heten”, reageerde Berezovski. Hij kondigde aan Izvestija voor de rechter te dagen. Zijn collega Goesinski heeft al een effectiever plan: de ondernemer wil de krant kopen.

    • Hans Nijenhuis