Sleutel voor HSL is in handen van PvdA

DEN HAAG, 5 NOV. Het heette in de woorden van Wim Kok 'paars op zijn best', het na lang bakkeleien binnen het kabinet bereikte compromis over de hogesnelheidslijn. Een tunnel onder het Groene Hart - zo werd het open landschap gespaard, toch de kortste route gevolgd én kreeg het bedrijfsleven gelegenheid ervaring op te doen met de innovatieve techniek van boren in slappe grond. De PvdA was “tevreden”, zei woordvoerder Van Heemst die avond in mei. D66-woordvoerster Versnel nam het woord “uitstekend” in de mond.

Diezelfde Van Heemst en diezelfde Versnel vroegen gisteravond bij motie het kabinet alsnog te kiezen voor een tracé langs snelwegen, de zogeheten 'Bos-variant'. Omdat CDA en GroenLinks de motie steunen, stond er ineens een meerderheid tegenover het eerder zo bejubelde paarse compromis. Hoe heeft het zo ver kunnen komen?

Vorige week maandag, in de eerste ronde van het debat, was die meerderheid er nog niet. De Groene-Hartvariant werd alle lof toegezwaaid. Door de VVD, die van meet af aan het kabinet hierin heeft gesteund, maar ook door PvdA en D66. Van Heemst stelde weliswaar dat zijn eerste voorkeur bij 'Bos' lag, maar met wat tegemoetkomingen van het kabinet zou ook met de kabinetsvoorkeur wel te leven zijn. Hij refereerde aan 'paars op zijn best'. Ook D66 had een voorkeur voor 'Bos' maar, aldus Versnel, indien daarvoor geen meerderheid was zou de fractie overstappen op de Groene-Hartvariant.

CDA, GroenLinks en enkele kleinere fracties hadden een voorkeur voor gebruik van het bestaande spoor. Het was een beargumenteerde voorkeur, al hadden CDA en GroenLinks de weg naar 'Bos' niet geheel afgesloten: die gaf in ieder geval geen nieuwe doorsnijding van het Groene Hart. Maar CDA-woordvoerder Leers beklemtoonde dat er aan nogal wat eisen van zijn fractie zou moeten worden voldaan, eer hij zich in het 'Boskamp' van PvdA en D66 zou scharen.

Waar D66-woordvoerster Versnel Leers de hand reikte en hem uitnodigde over te lopen, deed PvdA'er Van Heemst er echter alles aan om dat te verhinderen. Geen goed woord had hij over voor het CDA-standpunt en de mogelijke ontwikkeling daarin. Hij beschuldigde Leers van 'praatjes voor de Bühne' en verweet hem opportunisme en onbetrouwbaarheid. Was het CDA niet eerst voor de Groene-Hartvariant, nu voor het bestaande spoor en straks wellicht voor 'Bos'?

Het werd vorige week maandag een complex politiek spel, met D66 in de meest comfortabele positie - voor 'Bos', en alleen indien daarvoor geen meerderheid zou zijn voor de kabinetsvoorkeur. Een kwestie van wachten hoe de hazen zouden lopen. Het CDA zou beide coalitiefracties aan die meerderheid kunnen helpen, maar slechts ten koste van het eerder ingenomen standpunt. Dat zou, daar had PvdA'er Van Heemst gelijk in, de achterban moeilijk zijn uit te leggen.

Van Heemst zat echter in een nog lastiger parket: zíjn minister van VROM en zíjn premier hadden zich sterk gemaakt voor de tunnel onder het Groene Hart. Van Heemst gaf dat ook openlijk toe. Hij sloot niet uit dat, zelfs als er een meerderheid voor 'Bos' kwam, zijn fractie onder politieke druk van het kabinet alsnog voor de Groene-Hartvariant zou kiezen.

Daarmee beleden drie fracties openlijk hun 'terugvaloptie' - en ontstond de indruk dat er slechts een politiek positiespel werd gespeeld. Een indruk die nog werd versterkt toen een coalitie van zes belangengroepen, waaronder ANWB, Natuurmonumenten en Wereldnatuurfonds, afgelopen donderdag een manifest vóór de Bos-variant uitgaven, terwijl zij tot dan toe voor gebruik van het bestaande spoor waren geweest. Dit initiatief moest vooral het CDA over de streep trekken - dat nu argumenten voor een ommezwaai in handen gespeeld kreeg.

Van Heemst raakte zodoende langzaamaan in de problemen. Omdat hij had aangegeven te zullen zwichten voor politieke druk uit het kabinet, en het CDA'er Leers zo moeilijk had gemaakt zich bij het 'Boskamp' aan te sluiten, was zijn geloofwaardigheid in het geding gekomen - iets wat nog erger zou worden bij een ommezwaai naar de kabinetsvoorkeur. Zijn fractie drukte hem dan ook op het hart zijn keuzen vooral inhoudelijk te beargumenteren. De meerwaarde van 'Bos' boven de Groene-Hartvariant, aldus zijn fractiegenoten, lag in de mogelijkheden voor verdere verstedelijking tussen Leiden en Delft.

Gisteren, in de tweede ronde van het debat, kwam Van Heemst uiteindelijk geheel klem te zitten. Het begon ermee dat beide ministers geen enkele aanleiding gaven te veronderstellen dat ze tot concessies bereid zouden zijn. De weg naar een inhoudelijke overstap op de kabinetsvoorkeur was geblokkeerd.

Daarna kwam Leers aan de beurt. De CDA'er toonde zich ditmaal geheel bereid in te stemmen met 'Bos', terwijl hij ook na het overleg met de coalitie van maatschappelijke organisaties nog tal van slagen om de arm had gehouden. “Wij zien de politieke realiteit onder ogen”, redeneerde Leers.

Toen moest Van Heemst kiezen: geen motie, de vrede in de coalitie bewaren en zijn geloofwaardigheid verliezen, of wél een motie, een rechte rug en een crisis in de coalitie die híj niet hoefde op te lossen. Hij koos voor het laatste - diende een motie in waar geen van de twee ministers op had gerekend, overtuigd als zij waren dat de politieke druk van de afgelopen week de sociaal-democraten al had doen zwichten.

De extra kosten en extra tijd die met 'Bos' zijn gemoeid, doen de bewindsvrouwen vrezen voor uitstel van de besluitvorming. De Boer suggereerde gisteren al dat dan in deze kabinetsperiode geen definitief aanlegbesluit meer wordt genomen. Daarmee wordt de hogesnelheidslijn inzet van de verkiezingen en kan zich het kostbare drama rond de Betuwelijn herhalen.

Het is vooral deze tijdsdruk die bepalend zal zijn voor de reactie van het kabinet de komende weken. Mocht dat de confrontatie met de fracties aangaan, dan gaat het erom of de coalitie voor de hogesnelheidslijn een crisis over heeft. Versnel heeft al gezegd van niet. Weer ligt de sleutel in handen van de PvdA.

    • Gretha Pama
    • Dick van Eijk