Republikeinse meerderheid in het Congres staat op het spel

WASHINGTON, 5 NOV. De Amerikaanse kiezers bepalen vandaag niet alleen wie er op 20 januari wordt ingehuldigd als president. Ze stemmen ook over tientallen andere zaken, waarvan de belangrijkste de vraag is of de Republikeinen hun meerderheid behouden in het Congres. Zowel president Clinton als zijn uitdager Bob Dole heeft intensief campagne gevoerd voor partijgenoten die kandidaat staan voor een zetel in het Huis van Afgevaardigden of de Senaat.

In het Huis van Afgevaardigden zijn alle 435 zetels vandaag in het geding. Opiniepeilingen geven aan dat de strijd in veel districten zo spannend is dat de uitslag niet goed te voorspellen valt. Sinds de verkiezingen van 1994 bezetten de Republikeinen 235 zetels. Maar de Democraten hebben met behulp van de vakbonden fel campagne gevoerd om de meerderheid in het Huis terug te winnen.

De partij die de meerderheid heeft kiest de invloedrijke voorzitter (Speaker of the House), een post die de afgelopen twee jaar vervuld is door Newt Gingrich. Bij de Democraten staat Afgevaardigde Richard Gephart uit Missouri - die in 1988 een gooi deed naar het presidentschap en die veel genoemd wordt als kandidaat voor het jaar 2000 - al klaar om de hamer van hem over te nemen. Als het verschil tussen het aantal zetels van Democraten en Republikeinen erg klein is kan het nog tot december duren voor bekend wordt welke partij de meerderheid heeft, want in een aantal uitzonderlijke districten in Texas is na vandaag mogelijk nog een tweede ronde nodig op 10 december.

De kiezers kunnen zich vandaag behalve over het Huis ook uitspreken over 34 van de in totaal 100 zetels in de Senaat. (Het aantal Afgevaardigden dat een staat in het Huis heeft hangt af van het inwonertal, maar het aantal senatoren is voor elke staat twee, hoe veel of weinig mensen er ook wonen. Senatoren worden gekozen voor een periode van zes jaar, en iedere twee jaar wordt er over een derde van het aantal zetels gestemd).

Vandaag verdedigt ondermeer de 75-jarige, conservatieve senator Jesse Helms uit Noord-Carolina zijn zetel tegen de zwarte Democraat Harvey Gantt, die in 1990 op het nippertje het onderspit tegen hem dolf. In de traditioneel Democratische staat Massachusetts is de Democratische senator John Kerry in een nek-aan-nek-race gewikkeld met de populaire gouverneur William Weld, een Republikein die voor het recht op abortus is en voor bescherming van het milieu. In Georgia strijdt de Democraat Max Cleland, die in de Vietnam-oorlog beide benen en een arm verloor, met de Republikeinse zakenman Guy Millner om de zetel van Sam Nunn, die zich niet herkiesbaar stelde en die genoemd wordt voor een ministerschap als Clinton wordt herkozen. In Zuid-Carolina maakt de 93-jarige Republikein Strom Thurmond, voorzitter van de Senaatscommissie voor de strijdkrachten, grote kans herkozen te worden voor een achtste termijn.

In de Senaat bezetten de Republikeinen nu 53 zetels, tegen de Democraten 47. Als Clinton en zijn vice-president Gore worden herkozen hebben de Democraten er genoeg aan om er drie zetels bij te winnen, want als de stemmen in de Senaat staken geeft de stem van de voorzitter de doorslag - en dat is volgens de grondwet de vice-president.

In elf van de vijftig deelstaten wordt vandaag bovendien een gouverneur gekozen. In New Hampshire hoopt Jeanne Shaheen, Democraat, de eerste vrouwelijke gouverneur van de staat te worden. In 32 deelstaten is een Republikein gouverneur, in 17 staten een Democraat. Alleen Maine heeft een onafhankelijke gouverneur.

De kiezers kunnen zich verder uitspreken over talloze lokale bestuurders en volksvertegenwoordigers, hoofden van politie, leden van besturen van openbare scholen enz. In Los Angeles beslissen de kiezers of Gill Garcetti een nieuwe termijn verdient, de officier van justitie die verantwoordelijk was voor de strafzaak tegen O.J. Simpson. De kiezers kunnen zich daarnaast in veel staten via referenda rechtstreeks over wetten uitspreken. Dit jaar zijn er in totaal 90 burgerinitiatieven waarover wordt gestemd, meer dan in 82 jaar het geval is geweest. In Californië staat een aantal voorstellen op het stembiljet die het hele land nauw volgt. Zo kunnen de Californische kiezers zich uitspreken voor of tegen een initiatief (voorstel 215) waarbij het artsen wordt toegestaan marihuana voor te schrijven aan ernstig zieke patiënten. Ook hevig omstreden zijn een initiatief (voorstel 209) waarbij overheidsinstellingen geen beleid van positieve discriminatie meer mogen voeren, en een voorstel dat het voor aandeelhouders makkelijker maakt om bedrijven aan te klagen als hun beurskoers onverwachts daalt (voorstel 211).

Landelijk bestaat ook grote belangstelling voor een referendum in Colorado, over een amendement bij de grondwet dat de “rechten van ouders” moet garanderen. De omstreden maatregel zou ouders het recht geven “de opvoeding, opleiding, waarden en disciplinering” van hun kinderen zelf te bepalen en te controleren. Voorstanders zien het amendement als een manier om hun kinderen te beschermen tegen indoctrinatie en blootstelling aan ongewenste cultuuruitingen. Tegenstanders vrezen dat het vervolgen van ouders die hun kinderen mishandelen er veel moeilijker door wordt. Bovendien zien ze het voorstel als een poging van christelijk rechts om greep te krijgen op het onderwijs en het lesmateriaal in openbare scholen.

Hoewel de presidentsverkiezingen uitsluitend lijken te gaan tussen de Democraat Bill Clinton, de Republikein Bob Dole en H. Ross Perot van de hervormingpartij (elk met hun kandidaat voor het vice-presidentschap: Al Gore, Jack Kemp en Pat Choate), is er nog een groot aantal minder bekende kandidaten. Harry Brown van de anti-overheidspartij Libertarian Party staat in alle staten op het stembiljet. John Hagelin staat als kandidaat van de Natural Law Party, een groepering die transcendente meditatie bepleit als oplossing voor persoonlijke en politieke problemen, in 44 staten op het stembiljet. Ook de Partij van belastingbetalers heeft een presidentskandidaat (Howard Phillips, in 39 staten), net als de Groene Partij, die in 22 staten consumentenactivist Ralph Nader als kandidaat op het biljet heeft weten te krijgen.

Bij de presidentsverkiezingen geeft niet het hoogste aantal stemmen de doorslag, want het is niet zo dat de stemgerechtigde bevolking direct de president kiest. Dat doet een college van kiesmannen (kiescollege) waarvan de kiezers vandaag de samenstelling bepalen.

Eigenlijk vinden er vandaag 51 afzonderlijke presidentsverkiezingen plaats, waarbij er een winnaar uit de bus komt in alle vijftig staten en de afzonderlijke bestuurlijke eenheid District of Columbia (de hoofdstad Washington). Elke staat heeft een aantal kiesmannen dat gelijk is aan zijn aantal leden van het Congres (senatoren plus Huis-leden). Aan de kandidaat die in een bepaalde staat de meeste stemmen krijgt vallen volgens het beginsel winner takes all alle kiesmannen toe (alleen Maine en Nebraska hebben een enigszins afwijkend systeem). Ook als het verschil maar één stem bedraagt krijgt de winnaar toch alle kiesmannen, en de verliezers niets.

In Californië zijn de meeste kiesmannen te winnen (54), New York heeft er 33, Texas 32 en Florida 25. Dunbevolkte staten als Wyoming en Montana hebben elk maar drie kiesmannen. Beide partijen hebben in elke staat ruim van te voren mensen geselecteerd die als kiesman kunnen optreden in het geval hun kandidaat wint. De presidentsverkiezingen zijn beslist wanneer een kandidaat zich verzekerd weet van een meerderheid in het kiescollege, dat uit 538 leden bestaat. Zodra hij in voldoende staten gewonnen heeft om minstens 270 kiesmannen te hebben, is de strijd beslecht.

Het kiescollege komt nooit in zijn geheel bijeen: in december verzamelen de kiesmannen zich per staat in hun respectieve hoofdsteden, waar ze stemmen voor de kandidaten voor het presidentschap en het vice-presidentschap van hun partij. Volgens de wet zijn ze niet verplicht op die kandidaat te stemmen, maar het is in deze eeuw nog niet voorgekomen dat kiesmannen van hun mandaat afweken.

De lijst met stemmen wordt opgemaakt, verzegeld en verstuurd naar de voorzitter van de Senaat, dat wil zeggen: de vice-president. Tijdens een gezamenlijke sessie van Huis en Senaat op 6 januari opent hij al die brieven, waarna de zogeheten stemmen van de kiesmannen geteld worden en de president officieel gekozen is.

Amerikaanse televisiestations hebben samen een organisatie ingehuurd die peilingen houdt bij de uitgang van stembureaus. De eerste uitslagen zullen bekendgemaakt worden kort na zes uur 's middags in de tijdzone van de oostkust (24.00 uur Nederlandse tijd), als de stembussen in de eerste staten dichtgaan. Om 21.00 (03.00 uur Nederlandse tijd) zijn in de meeste staten de stembureaus gesloten en kan de winnaar van de presidentsverkiezingen worden aangekondigd. Als het een overweldigende overwinning voor één kandidaat is moet dat al eerder duidelijk zijn, en kan om 20.00 uur de winnaar al bekendgemaakt worden.

Republikeinen aan de westkust hebben tevergeefs een beroep op de tv-stations gedaan geen winnaar bekend te maken zolang er nog stembureaus open zijn aan de westkust, waar het drie uur vroeger is dan aan de oostkust. Tot 23.00 uur (oostkusttijd, 05.00 uur Nederlandse tijd) kan er in Californië en Hawaii nog gestemd worden; in Alaska zelfs nog een uur langer.