'Keuring duurde vijftien minuten'; WAO-drama - na herkeuring komt de marktwerking

Morgen behandelt de Tweede Kamer een wetsvoorstel waarmee marktwerking in de WAO wordt geïntroduceerd. Marktwerking is volgens het kabinet nodig om het aantal arbeidsongeschikten terug te brengen. Om diezelfde reden worden alle WAO'ers jonger dan 50 jaar sinds augustus 1993 opnieuw gekeurd. De helft van de herkeurden heeft - vaak tot hun woede en zonder dat ze het begrijpen - te maken gekregen met een daling of beëindiging van de uitkering. Via de dienst Arbeidsintegratie van het GAK kunnen goedgekeurde WAO'ers geholpen worden bij het solliciteren. Slechts een kwart van de herkeurden komt weer aan het werk, maar met nieuwe regelgeving alleen zal daar geen verbetering in komen. “We kunnen iedereen aan het werk helpen, maar daar hangt een prijskaartje aan dat wij als maatschappij niet kunnen betalen.”

Mevrouw, al had u een dwarslaesie, dan nog keurde ik u goed.'' Mevrouw Van Dam kan haar oren niet geloven. Haar WAO-keuring is net begonnen en haar verzekeringsarts heeft al besloten wat het resultaat zal zijn.De echtgenoot van mevrouw Van Dam is meegegaan naar de keuring. Al die verhalen die hij erover had gehoord, hadden hem wantrouwig gemaakt en mocht er iets mis gaan dan was er in ieder geval een getuige.

En volgens Van Dam ging er van alles mis. “De zogenaamde keuring”, vertelt hij, “duurde hooguit vijftien minuten. En hoewel mijn vrouw serieuze lichamelijke klachten heeft, is ze niet eens onderzocht, alleen een gesprekje en dat was het dan. Vanaf het moment dat we gingen zitten, was duidelijk dat mijn vrouw goedgekeurd zou worden.” Van Dam werd volledig arbeidsgeschikt verklaard en vecht deze beslissing sinds mei 1994 bij de rechter aan.

“Nederland is ziek”, zei de toenmalige premier Lubbers op 3 september 1990. Het was het beginsignaal voor een andere omgang met de WAO, een loondervingsverzekering voor mensen die geheel of gedeeltelijk arbeidsongeschikt zijn. Internationaal vergeleken bleek Nederland een onbegrijpelijk hoog aantal arbeidsongeschikten te hebben. Een parlementaire enquête in 1993 wees uit dat de WAO-regeling jarenlang stelselmatig was misbruikt. De drempel om in de WAO te komen lag te laag, was de conclusie. Werkgevers loodsten veel te gemakkelijk werknemers in een vervroegde oude dag was de notie en de werknemers leken geen bezwaar te maken.

Als uitvloeisel van de enquête besloot het derde kabinet-Lubbers dat nieuwe WAO'ers veel strenger op hun arbeidsongeschiktheid moesten worden beoordeeld. Maar ook 'bestaande gevallen' dienden opnieuw gewikt en gewogen te worden. Na langdurige debatten tussen kabinet en Kamer werd een leeftijdsgrens gesteld: WAO'ers die op 1 augustus 1993 jonger waren dan 50 jaar werden voor een herbeoordeling opgeroepen. De bedrijfsverenigingen moesten zo'n 350.000 herkeuringen uit gaan voeren.

Inmiddels heeft het College van Toezicht Sociale Verzekeringen (CTSV), dat toezicht houdt op de uitvoering van onder andere de WAO, het resultaat van de herbeoordelingen in kaart gebracht. In 1994 en 1995 zijn 91.500 WAO'ers herkeurd, van wie 41.000 met een daling of stopzetting van de uitkering te maken kregen. Tachtig procent hiervan was het oneens met die beslissing. Uit onderzoek naar het GAK Helmond komen nog schokkender cijfers naar voren. Van 725 ondervraagden werd 48 procent na herbeoordeling volledig arbeidsgeschikt verklaard en 33 procent kwam terecht in een lagere klasse van arbeidsongeschiktheid.

Onbekend is hoeveel mensen de beslissing aanvechten bij de rechter. Voor mevrouw Van Dam duurde het drie jaar, maar vorige maand viel een brief in de bus. De uitvoeringsorganisatie die haar een WAO-uitkering weigerde, deelde daarin mee dat ze de uitkering alsnog met terugwerkende kracht zal verstrekken.

De forse daling van het aantal uitkeringsgerechtigden was precies wat de wetgever destijds beoogde. Maar het CTSV constateerde nog meer: in 1994, toen WAO'ers werden herkeurd die op 1 augustus 1993 tussen de 18 en 35 jaar oud waren, was het aantal stopgezette of gedaalde uitkeringen aanzienlijk hoger dan in het jaar daarna, namelijk 52 procent. In 1995 werden de mensen herbeoordeeld die in 1993 tussen de 36 en 40 jaar oud waren en kreeg 35 procent van de herkeurden te horen dat hun uitkering gestopt of verminderd werd.

Het CTSV heeft er geen verklaring voor, maar plaatst een vraagteken: “Kan het zo zijn dat men bij de herkeuringen in 1995 sowieso, los van de genoemde verklaringen, milder is gaan keuren, mogelijk onder invloed van de publieke opinie en gegeven het toch al dalende WAO-volume?” Alle Tweede Kamerfracties op de VVD na hebben wèl een verklaring voor het verschil: hoe ouder de herkeurde, hoe kleiner de kans dat de WAO-uitkering wordt verlaagd of stopgezet. En hoe kleiner bovendien de kans dat wie dat toch overkomt, een baan vindt. Een Kamermeerderheid heeft er dan ook bij staatssecretaris De Grave (Sociale Zaken) op aangedrongen de herkeuringen voor WAO'ers die in 1993 ouder waren dan 45 aanzienlijk te versoepelen.

C. Uijt den Bogaard uit Rotterdam, arbeidsongeschikt voor 15 à 25 procent wegens 'problemen met het bewegingsapparaat', heeft de berichten over de versoepeling van de herbeoordelingen ook opgepikt “Maar wat heb ik aan die versoepeling?”, zegt hij, “Ik was toen ouder dan 45, maar ik ben net herkeurd. Stel dat het resultaat verkeerd voor me uitvalt? Probeer dat als eenling maar eens aan te vechten.” De verzekeringsarts van het GAK liet volgens Uijt den Bogaard bij de herbeoordeling doorschemeren dat hij wel eens volledig arbeidsgeschikt zou kunnen worden verklaard. “Schofterig”, vindt Uijt den Bogaard bij wie de lichamelijke klachten juist zijn toegenomen. “Die herkeuringen, het is gewoon een ordinaire bezuinigingsmaatregel.”

De voorzitter van het WAO-platform, J. Zwanepol, is het daar mee eens. Zijn organisatie bestaat vijftien jaar en bundelt regionale en lokale platforms waar mensen terecht kunnen die problemen hebben met de WAO. De organisatie is ontstaan uit onvrede met de wijze waarop vakbonden de belangen van WAO'ers behartigen. “De bonden houden zich alleen met werkende mensen bezig”, zegt Zwanepol, zelf ook in de WAO sinds hij het aan zijn hart kreeg.

Het komt wat de voorzitter van het WAO-platform betreft allemaal door de haastige wijze waarop de herkeuringen zijn ingevoerd. “De wetgever heeft die er zomaar ingegooid en wacht nu tot de wal het schip keert. De politiek is kennelijk ook geschrokken, want we krijgen het ene na het andere reparatiewetje”, zegt Zwanepol doelend op een drietal wetten met de weinig flatteuze namen HOL 1, 2 en 3. Het staat voor Herkeuring Operatie Linschoten, naar de voormalige staatssecretaris voor Sociale Zaken. Zwanepol is ervan overtuigd dat de 'H' voor 'Herstel' staat.

Als tegenhanger voor de parlementaire enquète naar de sociale zekerheid organiseerde het WAO-platform in maart van dit jaar een 'buitenparlementaire enquête' om de arbeidsongeschikten zelf aan bod te laten komen. Het werd een treurige bijeenkomst vol getuigenissen van schrijnende gevallen. Mevrouw S. Huiskamp vertelde hoe ze ondanks een ernstige ziekte, multiple sclerose, volledig arbeidsgeschikt werd verklaard en meneer Peeters vond dat de computer van de arbeidsdeskunidige hem de functie van route-chauffeur had toebedeeld terwijl hij een nekkraag draagt en medicijnen slikt die de rijvaardigheid ernstig kunnen beïnvloeden.

Er doen talloze van verhalen de ronde, weten M. Madern en T. Nelemans, verzekeringsartsen bij het GAK in Rotterdam. En ze zijn medisch allemaal moeilijk te toetsen. “Mensen komen bij ons en zeggen: 'Ik heb pijn en mijn huisarts vindt dat ook'. Maar dat zegt niets over de belastbaarheid van de gekeurde.” Om te bepalen of iemand arbeidsongeschikt is gaat het namelijk niet alleen om de ziekte zelf, maar of de klachten het werken beperken. “Denk maar aan twee mensen die allebei even erg de griep hebben”, legt Nelemans uit, “de één blijft werken terwijl de ander zich ziek meldt.”

Wat Madern en Nelemans betreft had de hele haastige herbeoordelingsoperatie achterweg kunnen blijven. “Een kritische blik is prima, maar dit is gewoon een bezuinigingsoperatie.” Beter was het in hun ogen geweest om de strengere WAO-regels toe te passen op de nieuwe gevallen. “Want zijn mensen die tien tot vijftien jaar in de WAO zitten, niet arbeidsongeschikt gemáákt”, vraagt Madern zich af. Maar de politiek heeft niet om hun mening gevraagd, zeggen ze, en daarom doen ze wat ze is opgedragen. Maar als 'brenger van het slechte nieuws' vinden ze wel dat ze alle klappen hebben moeten opvangen.

Zelfs aan den lijve, want plotseling kregen de keuringsartsen te maken met verbale en fysieke bedreigingen van jonge WAO'ers, de eerste groep gekeurden voor wie de herkeuringen kwamen als een overval. Voor het grootste deel van deze groep, landelijk 52 procent, werd de WAO-uitkering stopgezet of verlaagd. En daar waren de meesten het niet mee eens. Regelmatig hield een politieagent of een beveiligingsbeambte de wacht bij de deur van de spreekkamer. “Mensen stonden me buiten op te wachten”, vertelt Madern, “of belden me thuis op met bedreigingen. Die mensen kunnen zich namelijk moeilijk uiten via een klachtenprocedure”, merkt ze droogjes op.

Zo zenuwachtig en angstig als mevrouw Van Schijndel-de Jong in de wachtkamer zat, zo opgelucht was ze toen ze na een uur de spreekkamer van dokter Madern uitkwam. Heel erg vriendelijk was de dokter geweest. “Ik kon er zó goed mee praten”, vertelt mevrouw Van Schijndel-de Jong die borstkanker heeft gehad, een aantal vingers aan de ene hand mist en arthrose heeft aan de andere. Eerst durfde ze niet zoveel te zeggen om de dokter maar niet met haar problemen belasten. “Straks denken ze dat je een aanstelster bent.”

“Maar je moet praten”, weet ze nu. “Als je niets zegt valt de uitslag misschien verkeerd uit.” Wat die uitslag is, weet ze nog niet en sinds de keuring zit ze in spanning thuis. “Volgens mij vond dokter Madern het ook erg dat ze zulke strenge controles moesten houden. Als de computer zegt dat er een baan in Friesland voor mij bestaat en ik neem die niet, dan kunnen ze al op mijn uitkering korten”, heeft de Rotterdamse uit de herbeoordeling overgehouden.

De 48-jarige J. Westerbaan heeft haar herbeoordeling net achter de rug. Formeel zou ze de uitslag van de arbeidsdeskundige moeten horen, maar in evidente gevallen kan de verzekeringsarts het resultaat meteen meedelen. “Gunstig”, zegt Westerbaan over de uitslag, “ik blijf volledig arbeidsongeschikt.” Waar ze vijftien jaar geleden op is afgekeurd, vertelt ze liever niet: “Hou het maar op stress en zenuwen.” Westerbaan zag als een berg op tegen de herbeoordeling, wetende dat ze 'het hele verhaal' weer op tafel zou moeten leggen. “En dat werkt weken door.” Bovendien zat de schrik er goed in nadat ze iemand van het GAK op tv had gezien. “Die zei dat je wordt goedgekeurd als je twee armen, twee benen en een hoofd hebt.”