Fokker mag niet weg voor een habbekrats

Het Zuidkoreaanse concern Samsung staat op het punt de drastisch afgeslankte vliegtuigfabriek Fokker over te nemen. Voor een habbekrats, aldus W.A. de Waard. Hij kan zich niet voorstellen dat onder dezelfde gunstige condities niet alsnog een Nederlands consortium in de overname van Fokker zou zijn te interesseren.

Jarenlang was Fokker een slecht georganiseerd bedrijf, dat bijvoorbeeld zijn eigen voorraden niet kende. Bovendien had het veel te veel werknemers die ook nog eens te duur waren. Daardoor had het bedrijf geen schijn van kans tegen de concurrentie. Juist toen werden er miljarden guldens in Fokker gestopt door de Nederlandse overheid. Dit had nooit mogen gebeuren, want daardoor bleef Fokker weigeren om diep in de organisatie in te grijpen, bleven de kostprijzen te hoog, liepen de schulden op en werden de problemen alleen maar erger.

Nu is Fokker door het faillissement eindelijk ontdaan van de ballast van te veel dure werknemers en grote schulden en daarmee samenhangende renteverplichtingen en heeft Fokker Nieuwbouw perspectief gekregen: een nieuw op te richten vennootschap met de Fokker Nieuwbouw-activiteiten zou meteen winstgevend zijn.

Dit is het uitgelezen moment greep te krijgen op Fokker. En uitgerekend nù zich een verantwoorde investeringsmogelijkheid voordoet, stelt de Nederlandse overheid zich terughoudend op bij de (mede-)financiering. Zo'n investering geeft de komende jaren uitzicht op een rendement hoger dan de obligatierente, en bespaart uitkeringen. Bovendien zou de overheid zo een belangrijke pijler van het Nederlandse lucht- en ruimtevaartcluster in de hand houden.

Als markten niet werken kan overheidsingrijpen zinvol zijn. De marktwerking kan bijvoorbeeld verstoord zijn door optreden van buitenlandse overheden of overheidsbeleid in het verleden. De Nederlandse overheid stelt zich in het algemeen terecht terughoudend op, maar als andere landen een bepaalde sector van hun economie steunen, hoeft dat niet te betekenen dat Nederland zich zonder slag of stoot uit zo'n sector moet laten drukken. Zeker niet als Nederland in zo'n sector iets waardevols te verliezen heeft.

Bij discussies over industriebeleid wordt wel verwezen naar de overheidsdeelname in de Maatschappij voor Industriële Projecten (MIP). In tegenstelling tot het beeld dat veel mensen hebben, is de MIP een eclatant succes gebleken. Recente verkopen uit de MIP-portefeuille als VDT en Uniface waren regelrechte klappers.

Er wordt door een aantal banken en de overheid net gedaan alsof alleen een grote industriële partner de continuïteit van Fokker kan garanderen. Ik bestrijd dat ten stelligste. Hebben we dan nog steeds niet geleerd van Daimler-Benz? Eén van de grootste industriële ondernemingen van Europa was zelfs niet in staat om Fokkers continuïteit te waarborgen.

Veel belangrijker voor continuïteit van Fokker is de combinatie van ondernemerschap in zijn management en ondersteuning van de kant van de overheid. Wanneer de sanering van Fokker ter hand was genomen door directeur/mede-eigenaren in plaats van door directeur/werknemers, zou het minder uit de hand zijn gelopen. Die ondernemers zouden winst of verlies in hun eigen portemonnee hebben gevoeld en zouden alleen al daardoor razend gemotiveerd zijn geweest er een succes van te maken.

Een voorbeeld van overheids-backing is Airbus, dat perspectief heeft en hoogwaardige werkgelegenheid biedt, en uit de grond is gestampt door enkele Europese overheden. Een voorbeeld van de combinatie van privaat ondernemerschap en overheidsondersteuning is Samsung zelf. De staat (of een grote financiële partij) kan net als een industriële partij ontwikkelingskosten opbrengen en zal net als een industriële partij dit geld op de één of andere manier willen terugverdienen.

Weliswaar hebben de curatoren Fokker vakkundig aan de praat gehouden in de liquidatiefase en is verkoop van de defensie- en serviceactiviteiten vooral door de initiatieven van Stork gelukt, maar het proces van verkoop van met name Fokker Nieuwbouw verdient geen schoonheidsprijs.

De verkopende curator beperkte zich goeddeels tot grote ondernemingen, als Samsung en Yakovlev die uitgebreid in de keuken hebben mogen kijken. Natuurlijk is het makkelijker en interessanter om met grote namen te schermen, maar Nederlandse ondernemers worden amper meer te woord gestaan. Het is vreemd dat de verkopende curator geen alternatieve consortia van kopers heeft weten te interesseren.

De essentie van het opbouwen van een sterke onderhandelingspositie is dat men voor goede alternatieven zorgt, maar die heeft de curator nu dus niet. De curator laat het lijntje met Samsung niet breken, want dan staat hij met lege handen. Samsung weet dat heel goed. Samsung heeft het lijntje niet laten breken en is steeds met allerlei condities gekomen zonder een commitment af te geven, in de hoop uiteindelijk voor een appel en een ei de activa van Fokker Nieuwbouw binnen te halen.

De deal voor Samsung lijkt er zo langzamerhand schitterend uit te zien. Voor een schamele 250 miljoen gulden koop je de activa van Fokker Nieuwbouw. Stel dat dit deel van de balans van Samsungs eigen newco eigen vermogen is. Vervolgens probeert Samsung voor de waarde van een paar honderd miljoen gulden subsidies en andere voordelen te krijgen. En was er ook niet een bedrag beschikbaar aan compensabel verlies in een speciale ruling?

Aldus krijgt de koper van Fokker dus per saldo bijna gratis een bedrijf dat winst maakt, dat technologie heeft om moderne F100-, F70- en F50-vliegtuigen te produceren, dat een internationaal verkoopnnetwerk heeft en een basis is om een 120- of 130-zitter te ontwikkelen. Het alternatief om de Fokker-technologie zèlf te ontwikkelen zou de Zuidkoreanen meer dan een miljard kosten.

Samsung heeft absoluut geen boodschap aan produktie of werkgelegenheid in Nederland en zal zich een kriek lachen wanneer hij daar geen harde garanties over hoeft af te geven of de sancties te verwaarlozen zijn. Door Fokker over te leveren aan een Zuidkoreaanse meerderheidsaandeelhouder raakt Nederland alle grip op de situatie kwijt. De Zuidkoreanen kan men niet eens ongelijk geven, wanneer binnen enkele jaren de vliegtuigproduktie in Zuid-Korea op volle toeren draait, terwijl zij in Nederland de vliegtuigproduktie en bijbehorende werkgelegenheid afbouwen.

Yakovlev heeft eenzelfde ambitie. De wrangste grap van de Russen zou zijn om de transactie te laten financieren door de Oost-Europa Bank voor een bedrag dat kleiner is dan de Nederlandse bijdrage aan dit instituut. Met een beetje goede wil heeft de Nederlandse belastingbetaler Fokker dan toch betaald - alleen zijn zij het bedrijf dan wel kwijt.

Als curatoren en overheid de Fokker Nieuwbouw-activa dan beslist op dergelijke condities willen verkopen, laat men het dan aan een combinatie van Nederlandse partijen met wie je goede afspraken kunt maken. Niet aan een Zuidkoreaans vehikel van een staat die zo min mogelijk betaalt aan ontwikkelingshulp en bijdragen voor internationale organisaties en tegelijk uiterst gunstige financiering biedt aan bedrijven zoals Samsung.

In Zuid-Korea krijgen ondernemingen van succesvolle ondernemers een voorkeursbehandeling als zij maar groei laten zien. Dit heeft ertoe bijgedragen dat Zuid-Korea is opgestoten in de vaart der volkeren. In Nederland lijkt het wel alsof men er alles aan doet om succesvolle ondernemers het leven moeilijk te maken en over de grens te jagen. Waarom heeft niet één Nederlandse ondernemer die zich voor Fokker heeft gemeld het gehaald?

Samsung lijkt voor de Nederlandse economie uiteindelijk een doodlopende weg. De minister van Economische Zaken zit bovenop een industriefonds van een klein miljard gulden maar doet er weinig mee. Er zijn bosjes capabele en succesvolle Nederlandse ondernemers die in Fokker een uitdaging zouden zien, er zijn zeker vier grote participatiemaatschappijen die in zijn voor een goede deal, en er is Stork, een van de weinige grotere industriële ondernemingen in ons land. Is van deze Nederlandse partijen nou echt geen combinatie te maken? Er zijn serieuze ondernemers die best bereid zijn naar een dergelijke doorstart te kijken. Waarom hebben zij Fokker niet onderzocht?

De Nederlandse staat zou alsnog een succesvolle ondernemer vertrouwelijk moeten uitnodigen om Fokker door te starten met een gunstige deal voor het geval van slagen. De tijd die dan nodig is voor due diligence en onderhandelingen kan alleen nog worden overbrugd als de Nederlandse overheid zich via industriebeleid hard maakt voor Fokker. Die Nederlandse overheid zal zich hopelijk niet laten aftroeven door andere landen, die hun vliegtuigindustrie wel actief steunen.

    • Drs. W.A. de Waard