'Belang van de vondsten Cleopatra's paleis evident'

ROTTERDAM, 5 NOVEMBER. “Het paleis der koningen in Alexandrië moet ongekend luxueus zijn geweest. Pronkarchitectuur, niet ongewoon in zo'n Hellenistische stad die voor een groot deel uit marmer was opgetrokken en ook nog over zeer veel edelmetaal beschikte.”

Dat zegt M. Raven, conservator van de Egyptische afdeling in het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden, naar aanleiding van de zondag bekendgemaakte vondsten in de haven van Alexandrië. Een internationaal duikteam dat onder leiding van de Franse onderwater-archeoloog Franck Goddio nauw samenwerkt met de Egyptische oudheidkundige dienst, beweert zowel de vuurtoren van Pharos, een van de zeven wereldwonderen, als ook het paleis van Cleopatra exact te hebben gelocaliseerd.

Raven baseert zijn 'speculaties' over de schittering van Cleopatra's paleis op eerder gevonden Hellenistische tempels in Turkije. Bouwkundige vergelijkingen met het Parthenon gaan, volgens Raven, nauwelijks op. “Men doelt waarschijnlijk op de klassieke bouworde. Maar het paleis in Alexandrië is vijf eeuwen jonger dan het Parthenon. Alexandrië was in die tijd een wereldstad en een van de belangrijkste havens die men kende. De Griekse geschiedschrijver en geograaf Strabo en andere geografen hebben enthousiast bericht over de onvoorstelbare rijkdom daar. Vermoedelijk zag het Hellenistische paleis van Cleopatra, die trouwens zelf van Griekse afkomst was, er volledig anders uit dan het Parthenon. Het moet vele versieringen van edelgesteente en goud hebben gekend.”

Het Frans-Britse duikteam dat zondag op een persconferentie en tijdens een bezichting van de haven van Alexandrië de vondsten van duizenden archeologische stukken bekend maakte, werkt daar al ruim een jaar. Egypte is van plan ter plekke een reusachtige golfbreker te bouwen. De golfbreker moet een Islamitisch fort op de plek van de vuurtoren beschermen. Maar daardoor dreigt ook veel van wat zich op de bodem bevindt, voorgoed verloren te gaan. Er is niet eerder zo naarstig gezocht, omdat de restanten daar tot voor kort veilig lagen, vertelt Raven.

“Hoewel er al eerder koningsbeelden, een sfinx en blokken van de vuurtoren van Pharos zijn gevonden, wordt, inderdaad, nu pas de haven grootschalig in kaart gebracht.” De onbekende financier van het project, een particuliere stichting in Lichtenstein, doet niets af aan de deskundigheid van de betrokkenen, die nauwe banden onderhouden met het Centre Nationale des Recherches Scientifiques in Parijs, aldus Raven. “En het feit dat men nu blijkbaar aanvullende gelden nodig heeft, want zo'n onderwateronderzoek is zeer kostbaar, doet evenmin iets af aan de waarde van het onderzoek.”

Zowel het paleis der koningen, waar de ptolemaeïsche dynastie (373-30 v. Chr.) zetelde, als de vuurtoren lagen op rotseilandjes die door dammen met de kust waren verbonden. Expeditieleider Franck Goddio beweert ook de bestrating van dit eiland, Antirrodhos genaamd, die eveneens vijf tot zes meter onder water ligt, te hebben ontdekt. “Er zijn nu al zonder meer interessante dingen naar voren gekomen, maar dat wil niet zeggen dat het paleis der koningen kan worden gereconstrueerd. Voor de bouw hebben de voorgangers van Cleopatra destijds steenblokken gebruikt die door afbraak van de monumenten van de farao's waren verkregen. De nu gevonden restanten zien er op tv-filmpjes en foto's fantastisch uit, maar het verband is vooralsnog zoek en was dus ook in de oudheid al zoek. Door aardbevingen is bovendien alles over elkaar heen gevallen. Boze tongen beweren zelfs dat er in de middeleeuwen kolossale steenblokken in de haven zijn gestort om kruisvaarders tegen te houden.

“Pas als er samenhang kan worden aangebracht, als er blokken en muren zijn die het oude steenverband aangeven, zal men dit paleis kunnen identificeren en reconstrueren. Om nu al met een oordeel te komen, lijkt me prematuur. Alleen de expeditieleider kent de feiten, een buitenstaander moet vooralsnog op zijn gevoel afgaan.

Maar het belang van alles lijkt me evident. Ik vermoed dat het exacte verhaal pas over een paar jaar kan worden verteld. Want sinds in 1995 de eerste berichten over de vuurtoren van Pharos opdoken, heb ik niets aanvullends meer gehoord.''

    • Marianne Vermeijden