Waarden en normen

Het gaat hier over Cliteur, Frans de Waal, een school in Zeeland, onze staatssecretaris en Hans Achterhuis.

Cliteur schreef kortgeleden in deze krant een bevrijdende gedachte die niet vaak genoeg herhaald kan worden: “Een publieke moraal kan heel goed zonder god.” Dit is een geruststellend idee. Maar is er niet het risico dat zich alle mogelijke met elkaar strijdige moralen ontwikkelen als er geen sturing van boven is? Nee. Onze moraal zit volgens Frans de Waal namelijk al in onze genen. In een interview in deze bijlage zegt hij: “Als je chimps zou nemen met hun neigingen en emoties, en je zet er (...) de hersenen van een mens in, dan heb je een moreel wezen.” Wij zijn 'van nature goed'. Wie wij ook op de aardbol tegenkomen, overal zullen wij elkaar ook in ethisch opzicht begrijpen. Als wij goed doen, zullen wij goed ontmoeten. Toch blijken er in de praktijk, zeg maar in de onderwijspraktijk, enkele haakjes en oogjes.

In een school in Zeeland zag en hoorde ik ze op hun eigen wijze worstelen met de moraal, met de waarden en de normen. In deze school zijn ze zo streng dat het gebruik van video verboden is. Ik hoorde docenten gezamenlijk een godsdienstig lied zingen, op hele noten. In deze school mogen de zwarte noten van de piano niet gezongen worden. De zwartste noot in de muziek is de blue note. De blue note geeft de mens de kans zijn droefheid, twijfel, weemoed en melancholie uit te drukken. Als een religie de blue notes verbiedt, moet deze wel door de duivel bezeten zijn. Dat is de moraal op zijn kop.

Good old Nettlewood, onze staatssecretaris, zegt nadat zij in Amerika kennis had gemaakt met 'character education': “Ik denk dat een lijst met waarden en normen voor het onderwijs heel dienstbaar kan zijn.” Wat een vreselijke uitspraak. Zou het een verspreking zijn? Is het dommigheid?

Wat is er eigenlijk mis met deze uitspraak? De vergissing zit in het woord 'dienstbaar'. Het idee dat de waarden en normen ingezet kunnen worden voor andere doeleinden, dat is de denkfout, dat is de morele blunder, het ethisch onvermogen. “Beleefdheid spoort met haar wens meer gehandicapte kinderen op te vangen op gewone scholen', zo schrijft de krant. Zo werkt het dus. Je moet bezuinigen. Je verzint 'Weer samen naar school'. En als mensen dan zeggen dat een gewone basisschool niet zo goed is voor gehandicapte kinderen, dan zeg je dat ze niet beleefd zijn. De superjuf. “Jantje, haal jij eens een kopje koffie voor de juf. Goed zo, Jantje, jij bent een aardig kind.” Soms, denk ik, kun je nog beter met christenen dan met socialisten van doen hebben.

Hans Achterhuis schrijft, ook in deze bijlage: “(...) wil ik wijzen op het grote gevaar dat er bestaat om educatie op een bepaalde wijze te moraliseren en te politiseren”. Hij heeft het over wat wij-in-het-onderwijs milieu-educatie of NME noemen en schrijft: “Het gevaar bestaat dat jongeren gezien worden als materiaal om een nieuwe wereld te bouwen. Kinderen worden gemoraliseerd en gepolitiseerd voordat zij überhaupt met de bestaande wereld kunnen kennismaken.” Nu begrijp ik mijn ergernis, ergernis over mijn eigen geneuzel over het eeuwige ozoneffect, de broeikaslaag en de zonnepanelen, het gezeur over koffiebekertjes en oud papier. Waarden en normen, het zijn veel te moeilijke dingen voor het onderwijs.