Rechtszaak bedreigt Deens lidmaatschap EU

KOPENHAGEN, 2 NOV. Gisteren begon in Denemarken een rechtszaak die in het uiterste geval het Deense lidmaatschap van de Europese Unie op het spel zou kunnen zetten. Pro-Europese Denen hopen dat na het proces, waarvan de uitspraak naar verwachting volgende week komt, het eeuwige 'erin of eruit'-debat eindelijk zal worden gestaakt.

“We moeten de EU uit en ik hoop dat deze rechtszaak ons daarbij helpt.” Arne Würgler is vurig tegenstander van de Europese samenwerking en een van de elf Denen die in augustus van het Deense Hooggerechtshof toestemming kregen om een rechtszaak tegen de staat aan te spannen. De elf menen dat de Deense soevereiniteit, en daarmee de grondwet, is geschonden met de ondertekening van het Verdrag van Maastricht.

Würgler is niet een excentrieke eenling die tegen de Unie vecht. Een belangrijk deel van de Deense bevolking heeft altijd sceptisch gestaan tegenover Europa, al willen de meeste Denen als puntje bij paaltje komt wel in de Unie blijven. In 1992 stemden de Denen in een referendum in eerste instantie 'nej' tegen het Verdrag van Maastricht. Slechts onder zware politieke druk stemde een uiterst kleine meerderheid een jaar later alsnog voor het verdrag. De EU-tegenstanders hebben de uitkomst van de referenda geaccepteerd, maar zij vinden dat het Verdrag van Maastricht en ook andere verdragen niet duidelijk maken in hoeverre de nationale soevereiniteit wordt aangetast. De verdragen zouden in de praktijk te ruim worden geïnterpreteerd en dat zou een inbreuk zijn op de Deense soevereiniteit. Tot voor kort kregen de EU-tegenstanders altijd nul op het rekest van de rechterlijke macht omdat zij geen persoonlijk belang hadden bij de zaak. “De uitspraak van afgelopen augustus is historisch”, zegt Henning Koch, universitair hoofddocent staatsrecht aan de Universiteit van Kopenhangen. “Voor het eerst in de Deense geschiedenis toetst de rechterlijke macht wetgeving aan de grondwet.”

Vandaag zal door de rechters worden beslist of het proces alleen het Verdrag van Maastricht of het hele Deense EU-lidmaatschap sinds 1973 zal omvatten. Zeker is dat een overwinning van het elftal voor Denemarken vergaande gevolgen kan hebben. “In het uiterste geval zullen we misschien de Unie uit moeten”, zegt Koch. “Een andere mogelijkheid is dat het parlement besluit om de grondwet aan te passen. Maar dat moet dan eerst weer aan de bevolking worden voorgelegd.” De rechtszaak kan ook consequenties hebben voor de herziening van het Verdrag van Maastricht die volgend jaar zou moeten worden afgerond. De zaak zal mogelijk een paar jaar in beslag nemen en de Deense minister van Buitenlandse Zaken, Helveg Petersen, heeft al laten doorschemeren dat het moeilijk wordt om een nieuw verdrag te ondertekenen, terwijl het oude nog door de rechter wordt getoetst. Volgens opiniepeilingen voelt een meerderheid van de Denen hier ook niets voor. Het proces heeft de Deense Europese politiek echter nu ook al beïnvloed. Afgelopen week dreigde Denemarken een veto uit te spreken over een Europees antwoord op de Amerikaanse Helms/Burton-wet (die ook niet-Amerikaanse investeerders verbiedt in Cuba gebruik te maken van genationaliseerde bezittingen) omdat de te volgen procedure een inbreuk zou betekenen op de Deense soevereiniteit. De EU wilde artikel 235 van het Verdrag van Rome voor de wet gebruiken en dat is juist een van de artikelen die in de aanstaande rechtszaak waarschijnlijk het hardst zal worden aangevallen.

Artikel 235 wordt in de EU als een soort 'vliegende keep' ingezet wanneer wetgeving niet onder een ander artikel is te plaatsen. De toepassing van dit 'rubberartikel', zoals het in Denemarken vanwege zijn flexibiliteit ook wel wordt genoemd, is volgens de EU-tegenstanders een inbreuk op de Deense soevereiniteit omdat niet duidelijk beschreven wordt in welke gevallen het moet worden toegepast. Helveg Petersen heeft bij hoog en bij laag volgehouden dat de rechtszaak geen rol speelde bij de veto-dreiging, maar er was niemand die hem in Denemarken geloofde.

In tegenstelling tot de bevolking zijn de meeste Deense politieke partijen pro-Europees en zij lijken zich vooralsnog geen zorgen te maken over het proces.