Peking trekt na 'bevrijding' Hongkong aan de touwtjes

HONGKONG, 2 NOV. “Als Hongkong eenmaal bevrijd is van de koloniale heerschappij zullen Hongkong-landgenoten de waarachtige meesters zijn, hun lot in eigen handen nemen en zeker nieuwe wonderen verrichten”, aldus een recent hoofdartikel in China's Volksdagblad. Het proces van 'bevrijding' is nu in zijn eindstadium gekomen, maar de uiteindelijke meesters zijn niet de 'autonome' Hongkong-Chinezen maar communistische functionarissen in Peking.

Terwijl de politieke en wettelijke structuren die Hongkongs post-koloniale vrijheid zullen bepalen worden opgezet, kijkt de meerderheid van de bevolking met berusting en niet al te veel vertrouwen toe. Het zware vonnis van elf jaar voor de Chinese dissident Wang Dan voor het uitoefenen van het constitutioneel gegarandeerde recht van vrije meningsuiting is als een nieuwe schokkende waarschuwing gekomen dat China en Hongkong niet alleen 'één land - twee-systemen' zijn, maar één land en twee totaal verschillende werelden. Onder de koloniale Britse rechtsstaat zijn Westerse vrijheden altijd vanzelfsprekend geweest. Ook de Basic Law van de 'Speciale Administratieve Regio' (SAR) die de Britse kroonkolonie volgend jaar zal worden, garandeert een aantal basisrechten. Chinese leiders hebben herhaaldelijk verzekerd dat de hoge graad van autonomie die de SAR krijgt, handhaving van de rechten en vrijheden van Hongkong inhoudt.

Maar de Chinese vice-premier en minister van Buitenlandse Zaken, Qian Qichen, schokte Hongkong twee weken geleden met de vermaning in een vraaggesprek met de Asian Wall Street Journal dat “politieke activiteiten die rechtstreeks inmenging in de aangelegenheden van het vasteland betekenen, na 1997 niet zullen worden toegelaten”. Desgevraagd zei hij dat de jaarlijkse herdenking van de bloedige onderdrukking van de democratische beweging in juni 1989 daaronder valt. Na een reeks protesten van gouverneur Chris Patten, de Britse regering in Londen en democraten in Hongkong heeft Qians woordvoerder die uitlatingen enigszins afgezwakt. Hij gebruikte onder andere China's favoriete metafoor dat “bronwater en rivierwater gescheiden moeten blijven”, met andere woorden: Hongkong moet zich niet in China's zaken mengen in ruil voor Chinese niet-inmenging in Hongkong.

Twee weken geleden is een andere bekende dissident, Wang Xizhe, die met arrestatie bedreigd werd, China ontsnapt via Hongkong. Wang is geholpen door de Hongkong Alliance in Support of the Patriotic and Democratic Movement in China, die in 1989 tientallen activisten heeft helpen ontsnappen via de zogeheten Operation Yellow Bird. Volgens een welingelichte bron in Hongkong hebben Chinese diplomaten in de VS drie dissidenten, die in 1989 via Yellow Bird ontsnapt zijn, overreed terug te keren naar China, waar zij in ruil voor het onthullen van details over de operatie amnestie hebben gekregen. Maar er is nu kennelijk een nieuwe ontsnappingsroute open. China heeft bij monde van premier Li Peng zelf gedreigd dat Hongkong-Chinezen die 'misdadigers' uit China hebben helpen ontsnappen, gestraft zullen worden. Canada heeft aangeboden om mensen wier vrijheid door China bedreigd wordt, de komende maanden op te nemen, maar vakbondsleider Lau Chin-shek, een van de voormannen van de alliantie, heeft gezegd dat hij onder geen beding Hongkong zal verlaten. Een Britse diplomaat acht het onwaarschijnlijk dat mensen als Lau Chin-shek gearresteerd zullen worden omdat dat in Hongkong, anders dan in China, strikt volgens wettelijke procedures moet.

Hongkong zal echter spoedig, wellicht meteen op 1 juli 1997, nieuwe wetten krijgen, die in het ergste geval Chinese vormen van repressie in de SAR zouden kunnen introduceren. Het zwaard van Damocles dat Hongkong boven het hoofd hangt is artikel 23 van de Basic Law luidend: “De Hongkong SAR zal zelf wetten invoeren die elke daad van verraad, afscheiding, opstand of subversie tegen de centrale volksregering verbiedt, alsmede diefstal van staatsgeheimen en die tevens buitenlandse politieke organisaties of instellingen verbiedt politieke activiteiten in de SAR te ondernemen.” De huidige, grotendeels gekozen Wetgevende Raad heeft alle repressieve koloniale wetten afgeschaft. Maar China wil, geholpen door lokale adviseurs, nieuwe draconische wetten invoeren. De huidige Wetgevende Raad zal op 30 juni 1997 worden ontbonden omdat die gekozen is op basis van Chris Pattens unilaterale hervormingen. Vandaag zal het door China benoemde 'Voorbereidend Comité' van 150 leden het 'Selectie Comité' van 400 kiezen en dit Comité zal later deze maand een China-gezinde 'Voorlopige Wetgevende Raad' benoemen, die de essentiële wetgeving voor de vestiging van de SAR zal voorbereiden. Het Selectie Comité zal volgende maand de nieuwe Chinese gouverneur voor Hongkong, de Chief-Executive, kiezen en veel zal afhangen van zijn bereidheid om weerstand te bieden aan Chinese druk.

Slechts een van de vier leidende kandidaten, voormalig opperrechter Yang Ti-liang, heeft dezer dagen expliciet gezegd dat de Voorlopige Wetgevende Raad zich niet dient te bemoeien met de zogeheten 'artikel 23 wetgeving', maar dat moet overlaten aan de eerste gekozen Wetgevende Raad van de SAR. “Deze wet is zo belangrijk. Zij vereist gedetailleerde discussie door een representatieve Wetgevende Raad. Zij kan best een jaar wachten. Er zal geen wettelijk vacuüm zijn”, aldus Yang.

In 1998 worden er opnieuw verkiezingen gehouden. Martin Lee, de leider van de Democratische Partij, die in 1995 de meeste stemmen haalde, vreest dat de verkiezingswetgeving zodanig zal worden herzien dat zijn partij zal verliezen, maar professor S.K. Lau, een van Hongkongs leidende sociologen, tevens lid van het Voorbereidend Comité, meent dat Lee slechts een paar zetels zal verliezen. “Het door Patten geïntroduceerde districtenstelsel was gunstig voor de Democratische Partij en nieuwe verkiezingen volgens het systeem van evenredige vertegenwoordiging zullen gunstiger voor de pro-Chinese partijen zijn”, zei Lau. Hij meent dat Lee een politieke macht in Hongkong kan blijven, zij het minder invloedrijk dan onder het koloniale systeem en zonder de steun van Patten.

Uiteindelijk zal alles afhangen van het politieke klimaat in China. Als dat gespannen blijft, zal Hongkong complicaties ondervinden. Het doemscenario is dat de Voorlopige Wetgevende Raad onmiddellijk aan de repressieve wetgeving zal beginnen en dat deze zogeheten 'middernacht-wetten' op 1 juli 1997 middernacht zullen ingaan om allerlei rekeningen te vereffenen met anti-China groepen in Hongkong.

    • Willem van Kemenade