Expansie NAVO louter arrogantie van de macht

Rond 1999 zal de oostwaartse expansie van de NAVO beginnen. President Clinton verklaarde dat 22 oktober op een verkiezingsbijeenkomst te Detroit, waar veel kiezers wonen die afkomstig zijn uit Polen en Hongarije. Secretaris-generaal van de NAVO Solana reageerde een dag daarna instemmend, daarmee aangevend dat de Europese landen achter Clinton staan.

Het is “geen geheim dat de VS de dienst uitmaken in de NAVO”, schrijft NRC Handelsblad terecht in het hoofdartikel van 23 oktober. Het is echter de vraag of Nederland en andere Europese landen zich thans, nu er een mogelijk fatale beslissing dreigt te worden genomen, niet eens moeten bezinnen op hun recht van veto in de NAVO.

Waarom toch deze expansiedrift, nu de Muur nog maar nauwelijks is gevallen, het Warschaupact is ontmanteld en de gewonde Russische beer nog volop bezig is zijn wonden te likken? Is het terug te voeren tot bedrijfsblindheid van in een isolement levende politici, tot solidariteit met de Middeneuropeanen of tot arrogantie van de macht?

Bedrijfsblindheid kan het nauwelijks meer zijn, omdat Rusland tegen het uitbreidingsplan voldoende waarschuwingen heeft laten horen. De kleurrijke, pas ontslagen Russische veiligheidsadviseur Lebed zei het in een vraaggesprek met Der Spiegel wel heel plastisch: “De NAVO probeert haar grootste en meest oostelijke buur te paaien met gebabbel over partnerschap. Ze doet oude angsten herleven, wekt tegelijkertijd nieuwe op en rukt zo heel terloops steeds verder op. Het schijnt maar niet tot het Westen door te dringen welke reacties een dergelijk wantrouwen en minachting van onze bezwaren losmaakt.”

Solidariteit met Midden-Europa lijkt een adequaat argument om de middengroepen en de voor solidariteit gevoelige progressieve krachten mee te krijgen voor het expansieplan. Die 'solidariteit' met Polen, Hongarije en Tsjechië is echter niet geloofwaardig, omdat dit een motie van wantrouwen impliceert jegens Rusland en omdat niet aanschuiven bij een militair pact, maar opname in de Europese Unie hun eerste prioriteit is. Bovendien is er de kwestie waarom dan anderen, zoals Slovenië, Macedonië, Oekraïne en de Baltische landen, moeten worden uitgesloten. Hoe zullen die landen reageren en wat zullen de repercussies van dit alles zijn voor hun relatie met Rusland?

Begrijpelijk dat ook Roemenië nu reeds begint te steigeren. Teodor Melescanu, de Roemeense minister van Buitenlandse Zaken, waarschuwde in een interview met Peter ter Horst dan ook voor “ernstige negatieve consequenties” voor de stabiliteit in de regio als Hongarije lid wordt van de NAVO en Roemenië niet (NRC Handelsblad, 23 oktober).

De ernstigste miskleun van het plan is echter dat daarmee de kernmogendheid Rusland, welke fraaie formules over 'partnerschap' met de NAVO we ook mogen bedenken, op haar eigen continent in een isolement wordt geduwd. Dat getuigt niet van vredesinzicht. Hebben we niet genoeg leergeld betaald, toen met name door toedoen van de Franse havik Clemenceau het in de Eerste Wereldoorlog verslagen Duitse volk onnodig hard op de ziel werd getrapt bij de Vrede van Versailles (1919)? Temeer omdat er inderdaad in Rusland nog steeds veel in de historie geworteld wantrouwen leeft jegens het Westen.

Natuurlijk is de huidige NAVO niet agressief, maar het blijft een militaire alliantie met kernwapens. Als deze oprukt in de richting van de Russische grens, boezemt dat de Russen - begrijpelijk - angst in voor wijziging van de militaire krachtsverhoudingen en voor het ontstaan van een kloof tussen Midden-Europa en Rusland.

Het uitbreidingsplan zal bovendien veel geld kosten. Er zijn schattingen dat er alleen al 50 miljard dollar nodig zijn om de Poolse militaire infrastructuur aan de NAVO-standaard aan te passen. En dat terwijl dit alles onnodig is. De NAVO-expansie in Midden-Europa heeft voor het Westen geen enkel militair-strategisch belang. Zij is veeleer een veiligheidsrisico en zonder meer destabiliserend, omdat die expansie per definitie confronterend is jegens Rusland en dus de autoritaire tendensen in dat land zal versterken. Minder relevant in deze is de vraag of de huidige Russische leiders uiteindelijk het hoofd in de schoot zullen leggen. Het gaat hier veeleer om de (verwonde) Russische volksziel. Ook is het zaak in deze het begrip veiligheid op te vatten in ruimere zin. Expansie van de NAVO zal immers gevolgen hebben voor ons gehele continent en niet louter voor de landen van Midden-Europa, die thans niet militair worden bedreigd. Niet veiligheid zonder Rusland, maar 'gedeelde veiligheid' is het concept voor een vreedzaam Europa, voor nu en later.

Er lijkt slechts één conclusie mogelijk: er is bij dit expansieplan geen sprake van bedrijfsblindheid noch van solidariteit, maar louter van arrogantie van de macht. Moeten we dit alles weer gewoon slikken? Er lijkt te veel op het spel te staan om hier ja op te kunnen zeggen. Wanneer heeft Nederland de ruggegraat eens gebruik te maken van zijn vetorecht in de NAVO?