Duitse coalitiepartijen zijn tot elkaar veroordeeld

BONN, 2 NOV. Gelukkig was Helmut Kohl deze week in Azië. “Ik ben blij vandaag niet thuis te zijn”, liet de bondskanselier vanaf de Filippijnen zijn burgers weten. Kohl had het goed aangevoeld. Deze feestweek, waarin hij de langst regerende naoorlogse kanselier is geworden, kon hij beter elders vieren. De jubilaris had zijn hielen nog niet gelicht, of in Bonn barstte de bom.

De liberale FDP, die sinds 1982 met Kohls CDU/CSU regeert, was het begrotingsbeleid van CSU-minister Theo Waigel van Financiën beu. “Ik word er moe van dat we wekelijks over begrotingen met nieuwe cijfers moeten discussiëren”, zei FDP-leider Wolfgang Gerhardt begin deze week. Als Waigel denkt de tekorten op de begroting te kunnen dekken met verdere belastingverhogingen is dat “het einde van de coalitie”, waarschuwde hij.

De liberalen zetten alles in wat ze hadden. Waigel valt van het “ene gat in het andere”, hij is een Herr der Löcher, beet de jonge partijsecretaris Guido Westerwelle de minister toe. “Hij is een financieel-politiek veiligheidsrisico.” Ook Otto Graf Lambsdorff, de grijze eminentie van de liberalen die eind jaren zeventig minister van Economische Zaken was, deed een duit in het zakje. Het ad-hoc-beleid van Theo Waigel bracht de kansen voor herverkiezing van de coalitie “ernstig in gevaar”. Zwaar weer in Bonn.

Oppositieleider-leider Oskar Lafontaine wreef zich in de handen: wat gaat er boven een openlijke ruzie in de zo stabiel ogende coalitie van CDU/CSU en FDP? Prompt vroeg zijn SPD een spoeddebat aan over de “financiële chaos”.

De datum van het debat (woensdag) was nog niet vastgesteld, of de liberalen namen gas terug. Komt er geen belastingverhoging, dan blijft de coalitie natuurlijk bijeen, zei Gerhardt. Opeens bleken de twee kemphanen weer 'vastbesloten' met elkaar door te gaan. Tijdens het felle debat in de Bondsdag verdedigde Gerhardt de coalitiepolitiek met verve.

Dat de FDP en Waigels Beierse CSU niet dol op elkaar zijn is bekend. Vooral algemeen-secretaris Westerwelle geldt bij de CSU als een “opgeblazen woordacrobaat” en een “windvaan” die eindelijk eens aan de leiband moet worden gelegd. Ook daarom liet Waigel zich niet van zijn stuk brengen. Zijn zware wenkbrouwen trilden wat harder dan normaal, maar de minister hield dapper stand. Na afloop van het debat verklaarde hij lakoniek dat dit “spektakel de coalitie eerder had versterkt”.

De FDP zit in de klem. Het gist in de partij. Bij de kiezers is zij steeds minder populair, in sommige Länder haalt ze de kiesdrempel al lang niet meer, waardoor ze uit veel deelstaatsparlementen is verdwenen. Met de spectaculaire leus de solidariteitstoeslag voor het oosten te zullen afschaffen, ging de FDP de verkiezingen in. Toch moest juist zij er onlangs mee akkoord gaan dat de voor 1997 beloofde verlaging van de solidariteitstoeslag met een jaar wordt uitgesteld. De schatkist is leeg, Waigel heeft hard geld nodig om de onlangs overeengekomen afschaffing van de vermogensbelasting en de verhoging van de kinderbijslag te kunnen betalen.

'De bedriegers van Bonn', betitelde het zondagsblad Bild am Sonntag de FDP. Vervelend voor Westerwelle, die met schaamrood op de kaken moest opdraven bij het bestuur van de afdeling Noordrijn-Westfalen om rekenschap af te leggen over de ommezwaai van de partijtop. “Een akelige kwestie, die we snel moeten verwerken”, zei hij na afloop kortaf.

Het gepruttel van de achterban verklaart de drang van de partij om zich nu zo openlijk te profileren. 'Veel wind om een beetje profiel', constateerde het weekblad Die Zeit. Tenslotte loopt iedereen zich warm voor de verkiezingen van 1998.

Toch toont het conflict aan hoe klein de speelruimte is geworden. De regering kampt met dalende inkomsten en stijgende uitgaven. De economische groei valt tegen en dat levert minder belastinginkomsten op. De rekening van de hereniging en de werkloosheid is hoger dan verwacht.

De tegenvallers maken Kohls geliefde project van de Europese monetaire unie inmiddels twijfelachtig. Zo orakelden de belangrijkste economische instituten (de Zes Wijzen) deze week dat Duitsland volgend jaar niet aan de criteria kan voldoen voor toetreding tot de monetaire unie. Het begrotingstekort en de staatsschuld blijven ook in 1997 te hoog.

De regering heeft de begrotingsprognoses voor het lopende en het komende jaar al ettelijke keren aangepast. Bijna wekelijks doen coalitieleden nieuwe creatieve belastingvoorstellen om de gaten te dichten. Geen wonder dat de Zes Wijzen het overheidsbeleid bekritiseerden als “hectisch actionisme”.

Vooraanstaande partijgenoten betwijfelen of Kohl nog is opgewassen tegen de economische problemen die zware offers vragen van de bevolking. Wat dat betreft heeft de coalitie baat bij de zwakte van de huidige oppositie. 'Wilt u de belastingen verhogen?, wilt u de uitgaven verlagen?', wierp Waigel de SPD voor de voeten. SPD-fractieleider Rudolf Scharping bleef het antwoord schuldig. Een eigen belastingplan van zijn partij ontbreekt.

Daarmee zijn de coalitiepartners tot elkaar veroordeeld. Als er nu verkiezingen plaatsvinden, valt de FDP overboord. Dan komt er, heel onwaarschijnlijk, een 'rood-groene' coalitie van SPD en Bündnis 90/ Die Grünen. Of een 'grote coalitie' van CDU/CSU en SPD onder een andere kanselier dan Kohl.

In Manila vertelde Helmut Kohl dat hij had nagedacht. “Ik heb Fortüne gehad”, zei hij oprecht, “maar ik heb eveneens fouten gemaakt.” Nog is het niet te laat zijn staatsmanschap ook in magere jaren waar te maken.