China bouwt een mammoetdam in de Yangtze; De berggoden zullen achterover slaan

Tussen de oevers van de Chinese rivier de Yangtze wordt de grootste stuwdam ter wereld gebouwd. Ruim een miljoen bewoners van de delta moet straks verhuizen ten behoeve van energiewinning en een vermindering van het aantal overstromingen. Buitenlandse waarnemers noemen het project onverantwoord. Maar de Chinese premier verbiedt kritiek, en componeerde op zijn dam alvast een loflied.

Hoog boven de oevers van de Yangtze rivier, lopen de straten in het oude stadshart van Wanxian steil naar het Plein van de Vrede. Het plein is eigenlijk een park. Kinderen spelen er in draaimolens met plastic konijnen en pandaberen, oude mensen buigen zich over een schaakbord. Er klinken elektronische deuntjes, die de bezoekers moeten overhalen een kraslot te kopen. Rond het park, langs de stoffige puien van de oude woningen, kruipt het verkeer voorbij en zitten de bestuurders permanent apathisch met de hand op de claxon.

Binnen twaalf jaar zal het allemaal zijn verdwenen. Dan stroomt hier het bruine water van de Yangtze. Waar nu het groenperk is, meren straks grote schepen aan. Van de kade aan de rivier tot het Plein van de Vrede, dat bijna honderd meter hoger ligt, zal alles worden opgeslokt door een gigantisch stuwmeer.

Wanxian, waar 300 duizend mensen wonen, ligt in de centraal Chinese provincie Sichuan. Driehonderd kilometer verderop, bij het plaatsje Sandouping in de aangrenzende provincie Hubei, maakt de Yangtze, die zich even daarvoor door drie spectaculaire engten heeft geperst, een flauwe bocht. Precies op dat punt, waar de rivier op zijn breedst is, moet de grootste dam ter wereld komen - de 'Drie engten-dam', ruim twee kilometer lang en meer dan honderd meter hoog. Als alle plannen doorgaan staat in het jaar 2009 tussen de oevers van de rivier een betonnen gordijn, dat de Yangtze-vallei abrupt onderbreekt en het water zal stuwen tot aan de kaden van Chongqing, 300 kilometer voorbij Wanxian. Enkele grote steden, 140 kleinere en 4500 dorpen zullen dan onder de watermassa verdwijnen. En ongeveer 1,13 miljoen mensen zullen, althans volgens officiële berekeningen, een veilig heenkomen moeten zoeken.

Overstromingen

Veertigduizend arbeiders moeten de immense dam bouwen, die begroot is op 30 miljard dollar maar waarschijnlijk meer gaat kosten. Volgens voorstanders, met de initiatiefnemer, de Chinese premier Li Peng vooraan, is de dam dat meer dan waard. De Drie engten-dam zou de overstromingen van de Yangtze, die dit jaar nog 1760 mensen het leven kostten, kunnen beperken en moet bovendien een aanzienlijke hoeveelheid energie opleveren. De 26 turbines van de dam zullen per jaar gezamenlijk 84 miljard kilowattuur aan stroom genereren. “Dat staat gelijk aan tien procent van China's huidige totale energieproductie”, aldus de brochure van het damproject. China zou daarmee de uitstoot van kool-dioxide, veroorzaakt door overmatig gebruik van kolencentrales, met 120 miljoen ton per jaar kunnen beperken.

Maar critici zijn niet overtuigd. Omdat nooit eerder op deze schaal werd gebouwd, kan niemand met zekerheid inschatten of de dam zijn werk zal doen. Volgens hen kan de dam de overstromingen niet verhelpen, omdat ze vooral het gevolg zijn van harde regenval en overstromingen van zijrivieren aan de benedenloop van de Yangtze. Ingenieurs vinden dat er nog onvoldoende duidelijkheid is over de gevolgen van de opbouw van sediment. Dagelijks verplaatst de snel stromende Yangtze 400 miljard ton stenen en zand, dat door toedoen van de dam deels zal bezinken in het reservoir. Specialisten die het project in opdracht van de Canadese non-profit organisatie Probe International onderzochten, berekenden dat het damreservoir over honderd tot tweehonderd jaar volledig zal zijn dichtgeslibt. Overstromingen zullen zich volgens hen gaandeweg verplaatsen naar de bovenloop van de dam. Ze noemen de bouw van de Drie engten-dam daarom onverantwoord. Chinese dambouwers erkennen het probleem, maar zeggen erop te vertrouwen dat ter zijner tijd passende oplossingen zijn ontwikkeld. En de politieke leiders in Peking beschouwen iedere nieuwe overstroming van de Yangtze waarbij grote delen van Zuid-China onder water lopen als een argument vóór de bouw van de dam.

Maar nog groter is de controverse over de gedwongen verhuizing van honderdduizenden boeren en stedelingen. De Chinese overheid zegt de volledige medewerking van de bevolking te krijgen omdat, aldus de China Youth Daily afgelopen maand, “de situatie voor een ieder erop vooruit zal gaan.” De regionale staatszender in Sichuan toont beelden van boeren die nog huilen als ze hun dorpen verlaten, maar zichtbaar opklaren zodra ze hun nieuwe, door de staat verstrekte woningen betreden. “De hoop van gisteren is realiteit geworden”, zegt de commentator van het programma.

Organisaties voor de rechten van de mens, zoals de Amerikaanse instelling Human Rights Watch Asia, vrezen dat het budget voor de verhuizing van de boeren en stedelingen lang niet toereikend is, omdat veel meer mensen plaats moeten maken voor het stijgende water dan de 1,13 miljoen die Peking beraamt. Zo hebben de Chinese autoriteiten geen rekening gehouden met de miljoenen niet-geregistreerde migrantenboeren in het gebied. Voor hen is volgens Human Rights Watch Asia onvoldoende vruchtbaar land beschikbaar.

Kritiek is er ook op het harde optreden van de Chinese autoriteiten tegen wie zich durft te verzetten tegen de plannen. Even ten noorden van Wanxian, in het Kai-district waar de meeste inwoners worden gedwongen te verhuizen, werd in 1992 tegen de dam geprotesteerd. Daar werden toen 179 mensen opgepakt en in de gevangenis gezet. Aan de toonaangevende Chinese journalist Dai Qing, die het voortouw heeft genomen in de beweging tegen de bouw van de dam, is een publicatieverbod opgelegd toen hij in 1989 de bundel Yangtze! Yangtze! liet uitgeven. Daarin uitten ook andere Chinese intellectuelen hun bedenkingen tegen het project. Dai werd tien maanden gevangen gehouden na de bloedig onderdrukte pro-democratische studentenprotesten in 1989. In de maanden daarop werd alle binnenlandse oppositie tegen het damproject monddood gemaakt.

Nieuwe huizen

In Wanxian is het bestuur van de stad al begonnen met de bouw van drie nieuwe, hoger gelegen districten. Daar kan een derde van de stadsbevolking die door het stijgende water wordt verdreven een woning krijgen. Voor één van die districten, die aan de overzijde van de rivier, is inmiddels een boogbrug in aanbouw, die eveneens de grootste ter wereld wordt. In geen van de nieuwe stadsdelen wordt al geleefd. In het nieuwe district Zhoujiaba, drie kwartier met de auto vanaf het Plein van de Vrede, moeten volgens de planning over zeven jaar tienduizenden mensen wonen. De brede boulevards zijn al gereed, het nieuwe postkantoor is in aanbouw en de fundamenten voor het bestuurscentrum worden door een handje vol metaalwerkers gevlochten. De rest van Zhoujiaba bestaat uit rijstvelden. Tussen de nieuwe boulevards ploegen de boeren nog gewoon hun akkers. “Want het duurt nog minstens zes oogsten voordat we het land moeten opgeven.” Degenen die hun land al wel moesten afstaan, slenteren doelloos over de nieuwe straten. Eén van hen gebaart naar het asfalt onder zijn voeten. “Precies hier groeide mijn rijst tot vorig jaar.” Maar boos is de boer niet. “Ik ben niet tegen verandering”, zegt hij. “Waarom zou ik tegen de opbouw van ons land zijn?” Met een maandelijkse compensatie van 73 yuan (bijna vijftien gulden, ongeveer een zesde van een maandloon) vindt hij het wel best. En hij verwacht dat, zodra de nieuwe stad gebouwd is, hij een woning zal krijgen en dat zijn kinderen een baan zullen vinden. “Ik maak mij geen enkele zorgen.”

Ook in Wanxian lijken maar weinig mensen zich te bekommeren over de toekomst. Ver beneden het kritieke punt van 177 meter, de maximale waterlijn die overal in de stad in groot rood staat aangegeven, worden toch nog nieuwe huizen gebouwd. Bijna niemand in Wanxian weet wanneer de stad precies onder water zal lopen. Sommigen houden het op vijf jaar, anderen op twintig. Evenmin weten ze hoeveel mensen hun huizen zullen moeten verlaten. Volgens de conservator van het Drie engten-museum zijn het er zes miljoen. Zijn collega denkt dat het zo'n vaart niet zal lopen.

Op de nieuwe snelweg naar Sandouping staan kilometers lange rijen migrantenboeren het beton te vegen ter ere van het aanstaande inspectiebezoek van premier Li Peng, de initiatiefnemer van het damproject. Terwijl de boeren modder en stof van het wegdek zwiepen, moet al het werkverkeer van en naar het damcomplex over de hobbelige oude straat onder de snelweg. Voor alle opritten naar de snelweg staan geüniformeerde functionarissen van de gewapende volkspolitie. Niemand weet precies wanneer de premier komt, maar uit de ijver van de arbeiders en het jachtig op en neer gescheur van de gemotoriseerde volkspolitie valt op te maken dat hij nabij is.

Het damcomplex mag alleen met een speciale vergunning worden bezocht. Zelfs op dagen van verhoogde paraatheid als deze, is politie-agent Duan voor wat Amerikaanse dollars wel bereid te helpen. Met Duan naast de bestuurder zijn vergunningen overbodig - één blik op zijn blauwe pet en alles is mogelijk.

In de drie jaar dat het project nu loopt, heeft Duan alle ingrijpende veranderingen met eigen ogen kunnen aanschouwen. Zo zag hij een eiland in de Yangtze, dat precies ter hoogte van de toekomstige dam was gesitueerd, afgegraven worden en verdwijnen onder massa's beton. Hij zag 20.000 arbeiders de doorvaart tussen het eiland en de kade dichten. En hij vertelt dat aan de overzijde van de rivier vroeger groen beboste hellingen lagen. Zover het oog reikt zijn die inmiddels veranderd in een immense steengroeve.

De 'Drie engten-projectontwikkeling-corporatie' , die verantwoordelijk is voor de bouw van de dam en rechtstreeks dient te rapporteren aan de regering in Peking, wordt geacht 's werelds grootste bouwproject binnen een recordtijd van zeventien jaar te voltooien. Honderd miljoen kubieke meter rots en aarde moeten dan weggegraven zijn. Dertig miljoen kubiekemeter moet elders worden opgevuld. Als de dam klaar is, kunnen oceaanschepen van 10.000 ton met behulp van zes sluizen honderd meter stroomopwaarts worden getild om Chongqing te bereiken - wat nu nog niet mogelijk is. Voor kleinere schepen tot drieduizend ton wordt een scheepslift gebouwd.

Lied

Premier Li Peng, die in de Sovjetunie tot ingenieur werd opgeleid, zet met zijn mega-project de dromen van zijn politieke voorgangers voort. De grondlegger van de Chinese republiek Sun Yat-sen, fantaseerde al in 1919 over een dam in de Drie engten. En Mao Zedong schreef in 1956 na een duik in de Yangtze een gedicht waarin hij refereert aan een stenen muur in de Drie engten, die zo indrukwekkend is dat zelfs de berggoden achterover slaan van bewondering. Wat Li Peng betreft zal de dam “één van de grootste verworvenheden van de nieuwe tijd” worden, aldus de premier in zijn eigenhandig geschreven en gecomponeerde Lied van de Yangtze”.

Volgens Chinese critici, zoals de bij het project betrokken telecommunicatie-medewerker Zhang, moet “het indrukwekkende bouwwerk het gemis aan politieke substantie van premier Li compenseren.” Zhang, die samen met zijn collega's tijdens een eerder inspectiebezoek door de premier is toegesproken, vindt, “evenals velen met mij”, dat Li “niets zinvols te melden heeft.” “Als de dam af is, maakt hij tenminste een kans in de geschiedenisboeken opgenomen te worden.” Daar hechten de premier en de Chinese regering ongetwijfeld waarde aan. De leiders die het merg van China's economische ruggegraat in handen hebben - de Yangtze delta, waar een derde van China's bevolking leeft, is goed voor veertig procent van 's lands industriële produktie en zeventig procent van de rijstproduktie - verdienen het in de annalen vermeld te worden.

Ook in de stroomafwaarts gelegen Yangtze-stad Yichang, even ten oosten van Sandouping, is veel onvrede hoorbaar. De inwoners hebben er al eerder te maken gehad met de grillen van het communistisch leiderschap. Velen van hen moesten wijken voor de in de jaren zeventig gebouwde Gezhouba-dam, aan de oevers van de stad Yichang. Aan deze dam, die veel kleiner is dan de Drie engten-dam, is veel ruchtbaarheid gegeven, maar de bevolking van Yichang heeft amper van die roem kunnen meegenieten. “Alle elektriciteit die hier wordt opgewekt, gaat rechtstreeks naar Shanghai en Wuhan. Wij krijgen niets”, vertelt een havenfunctionaris van Yichang.

Van de nieuwe dam wordt hetzelfde verwacht. De gepensioneerden van de stad bezetten daarom vorig jaar voor een paar uur het terrein van het bestuur van Yichang. “Het enige effect wat wij van de bouw van de dammen ondervinden is dat, door de aanwezigheid van een enorme werkmacht, een grote woningnood is ontstaan en levensmiddelen onbetaalbaar zijn geworden”, zegt de plaatselijke havenfunctionaris. De burgemeester, gealarmeerd door de ontevredenheid, beval de plaatselijke bank onmiddellijk achterstallig loon uit te betalen aan de werkeenheden van de gepensioneerden die hun pensioen uitkeren, en wist zo een grotere blamage te voorkomen. Maar, zegt de havenfunctionaris, bij die ene kleine overwinning heeft het moeten blijven. “Chinezen zijn gewend te slikken. Wat kunnen we ook doen? Als de regering iets in haar hoofd heeft gezet dan gebeurt dat. Zo is het altijd al geweest. De bevolking moet slikken, ter meerdere glorie van de natie.”

    • Floris-Jan van Luyn