Pijnlijke bloemkool

Candia McWilliam: Omstreden Land. Vertaald uit het Engels door Mireille Vroege. De Geus, 283 blz. ƒ 49,90

'Briljant' is Omstreden Land van Candia McWilliam volgens het omslag, en 'vol geestige metaforen, scherpe inzichten, verrukkelijke zinswendingen'. En inderdaad, dit boek zit tjok-, maar dan ook werkelijk tjokvol geestige metaforen. Liefst drie verschillende soorten in één zin. En dan nog een andere er bovenop, als een toefje slagroom op een grote berg lukraak van de kaart geplukte, op één groot bord gestapelde gerechten - een metafoor trouwens die in zijn onbeholpen overdadigheid in de geest van dit boek is. Ook die 'scherpe inzichten' zijn niet overdreven: om de alinea breekt wel een scherp inzicht door. Vaak in de vorm van een geestige metafoor.

Maar de kronkelende zinswendingen waarvan Omstreden Land aan elkaar hangt zijn niet 'verrukkelijk', al ligt dat in de eerste plaats aan de slordige vertaling. Niet alleen ontsporen de zinnen regelmatig, idioomfouten maken een tekst als deze, die toch al overloopt van gesuggereerde betekenis, helemaal cryptisch.

Nu werkte het 'basismateriaal' ook niet mee. Zelfs in het Engelse origineel, Debatable Land, zijn McWilliams onvoorspelbare zinswendingen geen onverdeeld genoegen. In een hoogst persoonlijke, uitputtend nauwkeurige stijl beschrijft ze de gedachtenwereld van haar hoofdpersoon, de Schotse schilder Alec. En die piekert heel wat af: om de puinhoop van zijn leven te ontwarren heeft hij aangemonsterd op een zeilschip voor een reis over de Stille Zuidzee. Hij zit, kortom, op een boot om eens goed na te denken. Zoals zijn moeder met haar fileermes de eindeloze kratten op de visafslag te lijf ging, zo ontleedt McWilliam elke opwelling en elke herinnering van Alec tijdens deze odyssee.

De vertelling, het verhaal van de reis - de eilandjes onderweg, de tripjes naar afgelegen watervallen en de goede gesprekken tijdens de wacht - heeft moeite het tempo van al die bespiegelingen bij te houden. Het verhaal krijgt zo een wonderlijke traagheid, die verrassend genoeg toch boeit. De overspannen hoeveelheid indrukken en gedachten wordt in evenwicht gehouden door de spaarzame handeling en, in het Engels, ingetoomd door het precieze taalgebruik. De vertelstijl heeft iets van de verlaten loomheid van trip hop, trance-achtige, dansbare, popmuziek waar de meeste conventionele instrumenten uit zijn weggemixt om een lege, hyperbewuste sfeer op te roepen. Die sfeer, hier voortgekomen uit een koortsachtig soort bewustzijn dat de schrijfster ergens omschrijft als 'die pijnlijke bloemkool in onze schedel', is mysterieus en intrigerend.

Maar daarmee is de kwalificatie 'briljant' nog niet verdiend. Debatable Land, dat in 1994 de Guardian Fiction Prize won, leunt tezeer op de stijl. Die suggereert een diepere betekenenis die er echter, ook bij herlezing, niet in valt te ontdekken. De met zoveel moeite opgebouwde structuur lijkt ofwel geen onderliggende gedachte te bevatten, ofwel een die zo diep onder de gecompliceerde vorm verborgen gaat dat het de moeite niet meer waard is hem op te delven.

    • Sandra Küpfer