Mecklenburg is het armenhuis van Duitsland

WISMAR, 1 NOV. Het is uitgestorven in Wismar. Op het plein voor café Volkskammer, waar Gorbatsjov levensgroot aan de muur hangt, nippen vijf mannen zwijgzaam van hun bier. Stoere kerels van de zee. Hun verweerde gezichten herinneren aan verre reizen, aan zon en zoute lucht. Ze werkten op de schepen in de Oostzee, maar ook aan de schepen op de werf.

“Hier in Wismar draait alles om de werf”, zegt Karl-Heinz. “Waarvan moeten we leven als die dichtgaat?”

Voor de tweeduizend werknemers van de MTW Schiffswerft in het Oostduitse Wismar zijn het bange dagen. Binnenkort horen ze van 'Brussel', van Europees Commissaris Karel van Miert, of ze verder mogen.

Dat geldt ook voor de Volkswerft in Stralsund, verderop langs de kust van de Oostzee. Beide werven zijn dochterondernemingen van Bremer Vulkan, eens de belangrijkste scheepsbouwer van Duitsland - totdat financieel wanbeleid van de top eerder dit jaar tot een faillissement leidde. Topman Friedrich Hennemann uit Bremen, een oud-politicus van de SPD, draaide de gevangenis in.

Vele honderden miljoenen marken uit de Europese subsidiepot heeft het moederbedrijf de twee dochters in Wismar en Stralsund afhandig gemaakt. “Zodra we Bremer Vulkan horen, denken we: verraad”, zegt een werknemer van de MTW-werf bitter. “Ze hebben ons op grote schaal bedrogen.” Dit jaar heeft de regering de Europese Unie gevraagd nog eens 880 miljoen mark te investeren. De beide werven in Wismar en Stralsund hebben een gezonde toekomst, meent minister Günther Rexrodt van Economische Zaken.

Het is een lastige zaak voor Europees Commissaris Van Miert. Juist hij trekt als een ridder ten strijde tegen de vele staatssubsidies in Europa die concurrentievervalsend werken. Met Duitsland heeft hij nog een appeltje te schillen omdat de deelstaat Saksen dit jaar de autofabrikant Volkswagen alvast stevig subsidieerde, voordat Brussel hiermee had kunnen instemmen. Lastig ook voor minister-president Berndt Seite van de deelstaat Mecklenburg-Voorpommeren waar de werven van Wismar en Stralsund zijn gelegen. De vroegere dierenarts Seite (CDU) werd in 1992 premier en trok naar de hoofdstad Schwerin. Hij heeft de reputatie een 'vernieuwer' te zijn.

Maar zijn mooie, uitgestrekte land waar de kerken en de marktpleinen van de oude Hanzesteden aan een rijk verleden herinneren, dreigt het armenhuis van Duitsland te worden. Eindeloze akkers, bossen en weilanden met boterbloemen, honderden meren en dorpsstraten vol glimmende klinkers hebben zijn land tot een bedwelmende attractie gemaakt. “Er zouden waarschuwingsbordjes moeten staan, zodat de schok de reiziger niet overweldigt”, schreef de eens zeer populaire Christa Wolf, die na de Wende als een Spitzel (spion) werd ontmaskerd. Alleen, de industrie heeft Mecklenburg-Voorpommeren vergeten.

Pagina 14: 'We bouwen hier alles wat drijft, variatie is onze kracht'

Met 1,8 miljoen inwoners is deze deelstaat het dunst bevolkte gebied van Duitsland, waar tachtig miljoen mensen wonen. Na de hereniging in 1990, toen de verouderde landbouw ingrijpend werd gesaneerd, liepen de dorpen leeg. Veel jongeren zochten hun geluk in het Westen, in steden als Lübeck en Hamburg, slechts de ouderen bleven. Nu kampt Mecklenburg-Voorpommeren met de drie A's zoals ze dat in het 'Schweriner Land' intussen lakoniek noemen: Arbeitslosigkeit, Abwanderung und Alkohol.

“Meteen na de eenwording is de weinige industrie die Wismar nog had ook dichtgegaan”, weet Karl-Heinz, de zeevaarder. Hij woont al veertig jaar in Wismar dat in de middeleeuwen een toevluchtsoord was van de gevreesde piratenhoofdman Störtebeker. De handel heeft Wismar welvarend gemaakt, maar dat is lang geleden. “De bedrijvigheid is verdwenen.” Karl-Hein (55) renteniert al. Ook voor hem is er geen het werk meer. “De grote bakkerij, de suikerfabriek, ze waren niet meer rendabel. Na de Wende gesloten.” Verontwaardigd: “Nu rijden de vrachtwagens vol suikerbieten de oude fabriek voorbij, en leveren we aan het westen.”

Het is veelzeggend voor de economische situatie in het Oostduitse kustgebied dat de Bundeswehr de grootste werkgever is en een stilgelegde kerncentrale in Lubmin tot de “structuurbestemmende” projecten hoort.

“Een Silicon Valley zal het hier niet worden”, zei premier Seite onlangs nog, “en ook geen Standort voor de industrie”. Maar een doelgericht industriebeleid is hier volgens hem bittere noodzaak. Daarom vecht Seite hard voor zijn werven waar nu nog een paar duizend mensen werken, terwijl het er, samen met Rostock, ooit tienduizenden waren. In 1998 moeten de nieuwe compacte droogdoks klaar zijn - met steun van de Europese Unie, hoopt de premier - en kan er weer winst worden gemaakt.

“Wij bouwen alles wat drijft”, zegt Diethelm Tabel van de MTW scheepswerf in Wismar. “Passagierschepen, visserijschepen, onderzoeksschepen, containers. De variatie is onze kracht.” Toen begin jaren negentig veel containerschepen op zee leksloegen, zag MTW een gat in de markt en besloot veilige dubbelwandige tankers van hooggekwalificeerd staal te maken.

De werf wordt momenteel totaal vernieuwd. In het nieuwe dok kunnen schepen worden gebouwd van 335 meter lengte. Er is ruim driehonderd miljoen mark in geïnvesteerd. Het geld komt mede van de deelstaat. Tabel: “Als Brussel deze steun niet goedkeurt, wordt Wismar een investeringsruïne.”

Ooit nam het bedrijf het hele havengebied bij Wismar in beslag. Het nieuwe droogdok beslaat een derde van het terrein, maar er kan veel sneller en efficiënter worden gewerkt. MTW heeft de reputatie dat ze van alle Europese werven het snelst een scheepsromp in elkaar kan zetten: in 33 dagen.

Na de hereniging lukte het de scheepsbouwers nieuwe afnemers te vinden. De markten in Oost-Europa, Roemenië, en vooral de Sovjet-Unie waren ingezakt. Nu is de orderportefeuille tot 1998 gevuld met opdrachten voor vijftien schepen. Allemaal Duitse klanten. Vorig jaar had MTW een omzet van 500 miljoen mark.

Een kleinere, compacte werf die is uitgerust met hoogtechnologische apparatuur, heeft evenwel minder mensen nodig. Geen wonder dat de stemming in het kantoor van de ondernemingsraad gedrukt is. Jaren geleden werkten hier zesduizend mensen, nu nog maar tweeduizend. En als de werf klaar is kunnen ze met 1800 volstaan.

“Elke dag kunnen we op straat staan”, zegt de secretaresse van de ondernemingsraad. Enkele jaren geleden werd ze al een keer ontslagen, maar toen ze vroeg of ze echt niet kon blijven, namen ze haar terug. Ze vreest het moment dat ze opnieuw bij de directie moet komen. Net vijftig is ze, en dan blijf je werkloos in Wismar. Ook haar man hoorde die morgen dat hij bij zijn werk, een bouwbedrijf, niet meer terug hoefde te komen. Geen orders meer, zei de directie. “Elke dag dat ik werk is meegenomen”. Tranen in haar ogen.

“Vrouwen zijn de grootste verliezers van de hereniging”, weet Laure Faasch. Ze werkt al 27 jaar bij de werf en zit in de ondernemingsraad. Bij de eerste saneringsronde moesten de vrouwelijke technische tekenaars plaatsmaken voor computers. Van de negentig secretaresses bleven er tien over. Niet alleen in Wismar vallen vrouwen bij reorganisaties als eerste uit de boot. Dat gebeurde in heel Oost-Duitsland. Resultaat: bijna negentig procent van de werkende vrouwen heeft geen baan meer, terwijl alle vrouwen gewend waren full-time te werken.

“De echtscheidingen gaan in Wismar niet voor niets omhoog”, spot Faasch. Dan zwaait de deur open en zijn alle blikken gericht op de voorzitter van de OR, Inge Pohlmann. Ze heeft net met de directie gesproken. “Zij willen het ziekengeld wel doorbetalen”, licht Pohlmann haar collega's in, “maar de Bundesanstalt is boos en voelt er niets voor.” De korting op het ziekengeld, waartoe de Bondsdag per 1 oktober heeft besloten, houdt het oosten bezig.

Sinds het faillissement van Bremer Vulkan staat MTW onder curatele van de Bundesanstalt für vereinigungsbedingte Sonderaufgaben (BvS), de opvolger van de Treuhand die na de Duitse hereniging belast werd met de sanering en privatisering van Oostduitse bedrijven.

“Het volgende dat eraan gaat is ons vakantiegeld”, weet Pohlmann, van de OR. “We mogen duimen als we nog vijftig procent overhouden.” De kerstgratificatie is al verdwenen.

Pas als het schemert wordt het drukker in Wismar. In het schelle licht van een enkele schijnwerper krassen skeelers op het asfalt. Voor jongeren is het zoeken naar vertier. Bij de bushalte in de buurt van de werf hangt een groepje jongens en meisjes rond. Als er alcohol aan te pas komt, loopt het snel uit de hand, zegt Martin Ahlert van het gemeentelijke bureau voor jeugdzaken. Het gebeurt steeds vaker, in Wismar en in heel Mecklenburg-Voorpommeren.

De criminaliteit onder jongeren blijkt in de eerste helft van dit jaar opnieuw te zijn gestegen, meldt de Wismarer Zeitung, de grote krant in de stad. Steeds meer jongeren worden slachtoffer van hun eigen vrijheid, kopt de Schweriner Volkszeitung. “De jeugdcriminaliteit is hoog”, constateerde Rudi Geil, minister van binnenlandse zaken van de deelstaat recentelijk. Het geweld neemt toe, vooral bij kinderen onder de 14 jaar. Geil sprak van “afschrikwekkende vormen”. De grofheid, hardvochtigheid en onverschilligheid tegenover het slachtoffer noemde hij “alarmerend”.

Elke week wordt er wel een conferentie gehouden over jongeren die op het verkeerde pad zijn terecht gekomen. “Na de hereniging zijn alle idealen weggevallen”, zegt Martin Ahlert van het bureau jeugdzaken. “Thuis vinden de kinderen geen gehoor. Sterker, gezinnen vallen uiteen door Frust. Frustratie omdat moeder geen werk meer heeft, vader bang is zijn baan te verliezen en er voor hun kinderen weinig perspectief over blijft. Als ze dan ook nog een beetje labiel zijn, gaat het met behulp van alcohol en drugs gauw mis.”

Vroeger in de DDR dwong de economie-van-het-tekort tot solidariteit. Iedereen hielp elkaar. Nu is het ieder voor zich. “We moeten leren om niet begaafde jongeren opnieuw levenskansen te geven. Jonge mensen die geen succes hebben, proberen nu alleen te scoren met geweld”.

Ze uiten zich in misdaden, de jongeren. Maar ook sekten als het Amerikaanse Scientology oefenen een grote aantrekkingskracht uit op de ontspoorde jeugd. Dit geeft te denken, erkent Niels Abel. Hij is bankier, bij de Deutsche Bank in de hoofdstad Schwerin, en verantwoordelijk voor het westelijke kustgebied rondom Wismar. Maar aan doem-denken doet hij niet.

In Mecklenburg-Voorpommeren is een structureel veranderingsproces gaande. Abel: “Het dieptepunt zijn we bijna gepasseerd.” Hij ziet “kleine plantjes” opkomen en wijst op tal van hoogwaardige technologische projecten van jonge uitvinders. Dit jaar zijn er voor het eerst meer nieuwe bedrijven ontstaan dan er failliet gingen.

Niet iedereen is een whizz-kid, weet hij. Daarom zet Abel op het toerisme, een sector waar vooral laag opgeleide jongeren een toekomst kunnen vinden. Restaurants, hotels, herenmodezaken, doen het goed. Laatst vroeg een twintiger een lening voor een eenvoudige groentezaak. Hoe die het nu doet? “Het is een successtory”, zegt Abel van achter zijn glanzende ebbehouten bureau en straalt.

    • Michèle de Waard