Engelse jeugd- cultuur op Jam: dynamisch, rauw, direct; Spel zonder program

Tekst en uitleg ontbreken op Jam, een presentatie van eigentijdse mode-, muziek- en multimedia-uitingen in Londen. Maar voor de inner city-jongeren spreken de foto's, cd's en computer-animaties dezelfde ongepolijste beeldtaal.

Jam: style + music + media. Dag. open vanaf 10.00 u, zo. 12.00 u. The Barbican Art Gallery, Barbican Centre, Level 3 Silk Street, Londen. Tot 15 december. Toegang 4,5 pond.

Achter de computer zweef je door een surrealistisch landschap met gesmolten Dali-klokken aan verder kale bomen. Dit is 'tijdzone 2'. “Nog twaalf uur te gaan tot de eeuwigheid”, fluistert een zwoele vrouwenstem in je koptelefoon. Dat belooft wat. Maar helaas, even verkeerd geklikt met de computermuis en je staat weer gewoon op straat of je blijft rondsuizen in tijdzones met telkens weer die zwoele vrouwenstem die het Einde aankondigt.

De cd-rom 'virtuele nachtclub' van Russ Tickner en Michael Kushner is een van de interactieve attracties op Jam, een tentoonstelling over mode, muziek en media in de Londense Barbican Art Gallery. De digitale nachtclub, belooft de bijbehorende uitleg, is “een ontdekkingsreis door een totaal surrealistische wereld, zijn gestileerde bewoners en hun muziek - een uiterst beeldende pop artefact van de popcultuur met zijn eigen unieke visuele stijl”.

Minder gewichtig, en dus grappiger, is de 'Interactive self-styling installation' op de expositie, een programma dat de bezoeker helpt zich nieuw in de kleren te steken. Op het beeldscherm verschijnt, gefilmd door een ingebouwd cameraatje, zijn gezicht op een Barbie-lijf, waarna kleren bij elkaar kunnen worden geklikt en een wandeling door de stad kan beginnen.

Door die lichtvoetige humor wijkt de mode-installatie nogal af van wat er verder te zien is op 'Jam'. De expositie, sinds de opening halverwege september vooral een succes onder trendgevoelige jongeren, biedt een veelzijdig overzicht van de Britse jeugdcultuur - een turbulente cultuur van eigentijds engagement, zonder dat direct duidelijk is waarméé. Jam wil “een fris en compromisloos antwoord zijn op de explosie van creativiteit in de urban style culture in het Engeland van de jaren negentig”, aldus een folder.

Explosief is dit bombardement van alle zintuigen zeker. Bij binnenkomst staat de bezoeker direct oog in oog met een stampende video van de designers-groep Fuel, en een frontaal naakt van fotograaf Juergen Teller. De video filosofeert erop los over het lot van sterren ('hoe harder ze branden, hoe eerder ze op zijn'). Tellers huiveringwekkende naakt, Kristen Mcmenamey, heeft een kruis om haar nek, een sigaret in een mondhoek en op haar buik, in een rood hart van lippenstift, de merknaam 'Versace'.

Na deze confrontatie met een gedeconstrueerde mode-wereld, wordt het tempo opgevoerd: de bezoeker loopt langs cd's, mode-video's, space-jurken, interactieve installaties en kaartjes van het duo Antoni & Alison met de trefwoorden 'trendy', 'hip', 'in thing', 'happening', 'kickin' en 'with it'. Samenhang ontbreekt, de bezoeker moet het zelf maar uitzoeken - maar voor de inner city-jongeren moet dat geen probleem zijn. Mode, foto's, cd's, en computeranimaties spreken dezelfde ongepolijste beeldtaal.

Een paar kenmerken van die urban style culture springen in het oog. De Engelse jeugdcultuur zoals gepresenteerd op Jam, is dynamisch, rauw en direct. Eerder eclectisch dan dogmatisch, en pragmatisch in plaats van ideologisch. Mode, muziek en vormgeving putten uit tal van tradities en inspiratiebronnen, die ongedwongen worden vermengd. Ze is beweeglijk, associatief en niet-lineair: slogans, noodkreten, grappen en quasi-diepzinnige spreuken worden gelanceerd op video en Internet, uiteraard zonder zoiets ouderwets als een argumentatie of onderbouwing, laat staan een programma. De ironie van het literaire wereldbeeld is hier verlaten voor de ongebreidelde intensiteit van de digitale snelweg. De speelse ernst van de 'ludieke' jaren zestig - toen met bloemetjes de wereldproblemen werden aangepakt - is verruild voor een ernstig spel, met als strijdmiddelen mode, muziek, video en Internet.

Bijscholing in de beeldtaal kan de bezoeker overal op Jam krijgen: hij kan luisteren naar jungle, techno, rap en down tempo muziek, wandelen door een bos cd's met designer-hoesjes van onder andere Moloko, Leftfield, Tricky, Goldie en Björk. De 'interactieve cultuur synthesizer' - een computer met video die associaties bij 'wereld', 'seks', 'kunst', 'ideeën' en 'sport' willekeurig aan elkaar verbindt - leert hem onder andere dat 'vooruitgang slechts een enorme pretentie is'. Zwart-wit foto's van grimmige popsterren (opnieuw Goldie, Tricky), ruige street-wear in plastic hoezen, en portretten van ernstige meisjes in uitgaanskleren - alle maken ze duidelijk dat het hier menens is met de jeugdcultuur. Eerst jong zijn. Pret hebben kan altijd nog.

Alleen de 'interactieve' computerprodukties op Jam overtuigen niet helemaal. Ze zijn mooi gemaakt, maar toch: de juichende tekst bij de virtuele nachtclub klinkt wat hoogdravend voor een paar minuten klikken langs smeltende klokken en flarden van hitsingles. Ook een cd-rom van het ontwerperscollectief Tomato biedt vooral een verwoed bij elkaar geklikt overzicht van hun produkties. Over het scherm zweven cryptische zinnen als 'who are you?', 'everything comes together', en 'you've got to live before you can die'. Ondersteund door een house-beat moet dat kennelijk een psychedelisch effect oproepen, maar ook dat valt niet mee, op klaarlichte dag. Zo raken deze computer-produkties de achilleshiel van veel installaties die worden aangeboden als 'interactief': je moet er wel wat mee kunnen dóen.

Mooi zijn, aan het slot van de tentoonstelling, de portretten die Donald Milne maakte van een aantal meisjes, thuis gefotografeerd vlak voor een avondje uit. Allemaal kijken ze zelfbewust en ernstig in de camera, alsof ze door een buitenstaander worden vastgelegd voor een antropologische studie. Ze gaan uit - en feesten - maar kijken kritisch en gereserveerd de wereld in. Eigenlijk geldt dat voor de hele jeugdige subcultuur die op Jam te zien is. Die is tegelijk gretig en wantrouwig, wereldwijs en naïef, zelfbewust en onzeker. Maar vooral: vitaal.