Expositie Münster is eerherstel voor familie tom Ring

Tentoonstelling: Die Maler tom Ring. Westfälisches Landesmuseum für Kunst und Kulturgeschichte Münster, Domplatz 10, Münster. T/m 10/11. Die Maler tom Ring (Angelika Lorentz red.), deel I (essays) deel II (catalogus, oeuvrecatalogus), 671 pagina's, DM 69,00.

Het biedt een huiveringwekkend schouwspel. Ondanks zijn kleine afmetingen is het drieluik met de Triomf van de dood en het Laatste Oordeel (1550-1555) een van de meest aangrijpende schilderijen op de tentoonstelling over de Westfaalse schildersfamilie tom Ring, die in de 16de eeuw in Münster artistiek de toon aangaf. Het centrale paneel toont Christus, oordelend over de zielen. Aan de randen van de voorstelling worden rechts de verdoemden door demonen naar de hel gevoerd, terwijl engelen zich links ontfermen over de uitverkorenen. De lichamen op de voorgrond zijn geveld door de Dood die, gepersonifieerd als een skelet, oprijst uit een doodskist. De directe wijze waarop deze met een lijkkleed omhangen Magere Hein zijn pijl en boog richt op de beschouwer maakt het schilderij, een bruikleen van het Utrechtse Catharijneconvent, tot een voor deze tijd ongekend expressief memento mori.

Het drieluik is geschilderd door Hermann tom Ring (1521-1596). Met zijn vader Ludger (1496-1547) en zijn broer Ludger junior (1522-1584) was hij de toonaangevende leverancier van religieuze schilderkunst in zijn vaderstad Münster. Nadat de revolte van de wederdopers in 1535 was neergeslagen en de stad officieel was teruggekeerd tot het katholieke geloof droegen de tom Rings bij aan de vervanging van gedeeltelijk door beeldenstormers verwoeste decoratie van de kerken van Münster. Daarnaast werkten ze voor het stedelijk patriciaat, zoals blijkt uit de vele portretten die van hun hand bekend zijn. Ook Hermanns drieluik met het Laatste Oordeel was waarschijnlijk een privé-opdracht: gezien het kleine formaat zal het zijn gemaakt voor een huisaltaar.

De zelfportretten van de hoofdrolspelers waarmee de tentoonstelling opent lijken iets van het temperament van de schilders te weerspiegelen. Ludger senior en Hermann hebben zichzelf voorgesteld als welgestelde burgers, met attributen die wijzen op hun geleerdheid. Ludger heeft een passer in zijn hand, die waarschijnlijk duidt op zijn interesse in geometrie en mathematica; Hermanns rechterhand met een stift rust op de nog onbeschreven bladen van een opengeslagen boek.

Het zelfportret van Ludger de jongere toont een heel wat levendiger persoonlijkheid. Hij heeft zijn hoofd opgericht en kijkt de beschouwer zelfbewust recht in de ogen. Met zijn verzorgde kledij en een boek dat op de lage balustrade ligt verloochent hij evenmin zijn goede afkomst en gestudeerdheid. Maar het boek is dichtgeslagen. Met een penseel en palet in de hand presenteert Ludger zichzelf vooral als schilder. Het is een van de vroegst bekende voorbeelden van een expliciet schilderszelfportret.

Het verwondert niet in de andere geëxposeerde werken te zien dat Ludger de jongere het meest vernieuwende lid van de familie moet zijn geweest. Meer dan zijn vader en broer legde hij een voorliefde aan den dag voor de naturalistisch geschilderde, veelal profane thema's die zich in die tijd vooral in de Nederlanden ontwikkelden. Zijn bonte, maar stijf geschikte bloemstillevens uit de jaren zestig behoren tot de vroegste gedateerde werken in dit genre, en een klein schilderij van drie pauwen wordt beschouwd als het allereerste autonome dierenportret. Verschillende van Ludgers olieverfschetsen en schilderijtjes van vogels en andere kleine dieren zijn studies voor grotere composities. Een voorbeeld daarvan is een keukeninterieur (1562), waarin de voorgrond wordt beheerst door tafels en manden, beladen met produkten van het land, de jacht en de visserij. Op de achtergrond is nog juist een kleine bijbelse voorstelling - de Bruiloft van Kana - zichtbaar. Dit type schilderij berust op voorbeelden van de in Antwerpen werkzame schilder Pieter Aertsen.

Ludgers keukenstuk is in 1945 bij een bombardement in Berlijn verwoest. Om een idee te geven van dergelijk werk is een schilderij van Aertsens neef Joachim Beuckelaer geëxposeerd. Tom Rings werk wordt erdoor in een bredere kunsthistorische context geplaatst, en tegelijk onthult het hoeveel groter Beuckelaers talent voor zulke voorstellingen was. Maar meestal doorstaan de tom Rings de vergelijking met de andere Nederlandse en Duitse schilders van wie werken zijn opgehangen.

Uit de tentoonstelling en de fraaie catalogus, waarin ook een oeuvre-overzicht en essays zijn opgenomen, wordt duidelijk dat de familie tom Ring soms ten onrechte in de schaduw is gebleven van veel beroemdere kunstenaars als Aldegrever of Cranach. Vooral Ludger de jongere is gerehabiliteerd om zijn bijdrage aan de ontwikkeling van nieuwe schilderkunstige genres in de Duitse zestiende eeuw.