Kampen dicht, de vluchtelingen weg

NAIROBI, 28 OKT. Het doel van het steeds toenemende geweld in Oost-Zaïre wordt met het uur duidelijker: de ontruiming van alle kampen met Rwandese Hutu-vluchtelingen bij de grens. De vluchtelingen moeten terugkeren naar Rwanda of zij dienen zich verder landinwaarts in Zaïre te vestigen, waar zij geen bedreiging vormen voor Rwanda.

De Zaïrese Tutsi-rebellen, die het leeuwendeel van de huidige gewapende operaties uitvoeren, willen bovendien hun bij eerdere etnische zuiveringen gestolen land en bezittingen terug. Daarom vallen zij behalve vluchtelingenkampen ook Zaïrese dorpjes aan.

Het kamp Kibumba, dat in de nacht van vrijdag op zaterdag werd beschoten, ligt op 300 meter van de Rwandese grens. Tegen internationale conventies in en met medewerking van hulporganisaties verblijven sinds twee jaar ruim één miljoen Rwandese Hutu-vluchtelingen in het grensgebied. Volgens internationale regels zouden zij enkele tientallen kilometers landinwaarts moeten zijn gevestigd. Twintigduizend Rwandese ex-regeringssoldaten en een geschatte tienduizend radicale Interahamwe-militieleden leven onder de vluchtelingen en gebruiken de kampen nu als uitvalsbases voor acties in Rwanda.

In West-Rwanda kwam de afgelopen maanden een nieuwe cyclus van geweld op gang. Sinds mei voeren Rwandese Hutu-strijders aanvallen uit op Tutsi-overlevenden en -getuigen van de genocide in 1994. Deze Tutsi's in West-Rwanda leven als heel kleine minderheid onder de Hutu's. De plaatselijke Hutu-bevolking verleent de binnendringers steun, vrijwillig of onder dwang. Het door Tutsi's gedomineerde Rwandese regeringsleger opereert in West-Rwanda in een vijandige omgeving en kan geen passend antwoord vinden op deze militaire strategie. Het reageert na de guerrilla-aanvallen op soft targets met moorden op Hutu-burgers die het verdenkt van sympathie voor de rebellen.

Een hoge VN-medewerker wees enkele maanden geleden Zaïre aan als hoofdschuldige, omdat het de Hutu-moordenaars van 1994 beschermt, hun onderdak geeft en helpt een nieuwe oorlog te beginnen: “De grootste bedreiging voor Rwanda komt van de vluchtelingenkampen aan de Zaïrese grens. Als daar geen oplossing voor komt, zal Rwanda in grote moeilijkheden komen.” De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Warren Christopher, zei het tijdens een recent bezoek aan Afrika nog duidelijker: de kampen moeten dicht.

Geconfronteerd met de gevaren vanuit de kampen heeft Rwanda het initiatief genomen. Het leidde de Zaïrese Tutsi's op en gaf hun wapens.

Pagina 4: Rwanda coördineert acties

Vervolgens liet het de Banyamulenge in de provincie Zuid-Kivu en de Banyarwanda-Tutsi's in Noord-Kivu tegelijkertijd de aanval openen. De acties worden gecoördineerd door Rwanda en er zijn steeds meer aanwijzingen dat ook Rwandese troepen zich in de strijd mengen. De Banyarwanda-Tutsi's werden vorig jaar in Noord-Kivu verdreven door gewapende Hutu-vluchtelingen uit de kampen. Zij nemen nu wraak door de kampen aan te vallen. Zij hebben een gemeenschappelijk doel met de Banyamulenge in Zuid-Kivu: ze eisen hun gestolen land en bezittingen terug, alsmede de Zaïrese nationaliteit.

De Zaïrese Tutsi's leven soms al enkele generaties in het land. De Banyamulenge begonnen zich sinds 1797 te vestigen in het gebied rond Uvira en de Banyarwanda-Tutsi's sinds 1911. Ze zijn doorgaans ondernemend en meer succesvol dan de oorspronkelijke bevolking. Evenals in Rwanda en Burundi roepen de Tutsi's haat en nijd over zich af. Net als tijdens de genocide in 1994 in Rwanda proberen de plaatselijke machthebbers die gevoelens aan te wakkeren. Het radiostation van de Zaïrese stad Bukavu zond gisteren iedere 15 minuten de volgende boodschap uit van de gouverneur: “Wees alert! De Tutsi-moordenaars komen eraan. We moeten hen uitroeien!” In het belegerde Bukavu lopen opgehitste jongeren rond met knuppels waarop spijkers zijn aangebracht. Dit wapen werd wijdverspreid gebruikt tijdens de genocide in Rwanda.

Op sympathie van de oorspronkelijke Zaïrese bevolking hoeven de Tutsi-rebellen dus niet te rekenen. Bij etnische zuiveringen, waartoe werd aangemoedigd door Zaïrese politieke en militaire leiders in de Oost-Zaïrese steden in de afgelopen weken, werden systematisch Tutsi's het doelwit. Bewoners van Goma grepen Tutsi-vrouwen en schoren hen in het openbaar kaal. Er bestaat een kans op een genocide tegen de Tutsi's in Oost-Zaïre. Om dit te voorkomen proberen de rebellen zo snel mogelijk een zo groot mogelijk gebied te veroveren.

De Zaïrese Tutsi-rebellen blijken goed geoefend en bewapend. Militaire experts verbazen zich erover hoe de Banyamulenge-rebellen in korte tijd niet alleen de laagvlakten van Rusizi hebben ingenomen maar tegelijkertijd de hoge bergen beklommen en het plateau veroverden. Hun tegenstanders zijn zwak. Het Zaïrese leger opereert chaotisch. Alleen een massale inzet van de speciale presidentiële troepen van Mobutu kan mogelijk nog een omslag teweeg brengen na de serie nederlagen.

De één miljoen Rwandese vluchtelingen hebben geen neutrale rol gespeeld bij de conflicten in Oost-Zaïre. Duizenden militieleden en regeringssoldaten onder hen namen vorig jaar deel aan de etnische zuiveringen tegen Zaïrese Tutsi's en het is heel wel mogelijk dat zij nu ook meevechten aan de zijde van het Zaïrese leger.

Rwanda heeft altijd met de mond beleden de vluchtelingen bij terugkeer te zullen verwelkomen. Er bestaat twijfel of dit gemeend is. Rwanda is al overbevolkt en er kunnen bij terugkeer conflicten ontstaan over eigendomsrechten op akkers die nu door anderen zijn ingenomen. Van systematische wraakacties tegen vluchtelingen blijkt echter geen sprake. Twee maanden geleden gooide Burundi tachtigduizend Rwandese Hutu's het land uit. Het merendeel werd zonder al te veel problemen opgenomen in de dorpsgemeenschappen.